Willa "Holenderka" w Szczawnicy

Willa "Holenderka" w Szczawnicy to jeden z najbardziej charakterystycznych i urokliwych zabytków architektury uzdrowiskowej, jakie można podziwiać w sercu Pienin. Usytuowana przy reprezentacyjnym placu Józefa Dietla pod numerem 7, stanowi istotny element urbanistyczny, zamykając ten centralny plac od strony północnej. Wraz z sąsiednią willą Pod Bogarodzicą oraz Domem nad Zdrojami, tworzy unikalny zespół architektoniczny, który od dziesięcioleci zachwyca kuracjuszy i turystów odwiedzających to malownicze miasto. Budynek znajduje się dokładnie u wylotu ulicy Kowalczyk, stanowiąc ważny punkt orientacyjny na mapie kurortu.

Geneza nazwy i styl architektoniczny

Nazwa willi nie jest przypadkowa i bezpośrednio odzwierciedla styl, w jakim została wzniesiona. Budynek powstał według planów Józefa Szalaya, wizjonera i twórcy potęgi szczawnickiego zdroju. Architekt, czerpiąc inspiracje z podróży i europejskich trendów, nadał mu cechy stylu holenderskiego, co wyróżnia go na tle innej, często inspirowanej stylem szwajcarskim, zabudowy uzdrowiska. Konstrukcja obiektu jest ciekawa ze względu na zastosowane materiały – parter został solidnie wymurowany z kamienia, natomiast pierwsze piętro wzniesiono w technice muru pruskiego, co nadaje elewacji specyficzny, dekoracyjny charakter.

Historia i układ wnętrz

Willa została zaprojektowana z myślą o funkcjonalności, łącząc cechy mieszkalne z reprezentacyjnymi. Pierwotny układ pomieszczeń był skromny, ale przemyślany. Na kamiennym parterze znajdowało się jednopokojowe mieszkanie wyposażone w alkowę i kuchnię, co było typowym rozwiązaniem dla ówczesnego budownictwa. Z kolei pierwsze piętro oferowało znacznie wyższy standard – mieściło się tam przestronne, trzypokojowe mieszkanie z przedpokojem oraz balkonem, z którego roztaczał się widok na tętniący życiem plac.

Na przestrzeni lat funkcja budynku ewoluowała. Od 1896 roku "Holenderka" stała się centrum administracyjnym, mieszcząc biura Zakładu Zdrojowego. To tutaj zapadały ważne decyzje dotyczące funkcjonowania i rozwoju uzdrowiska Szczawnica.

Wybitni mieszkańcy i użytkownicy

Mury "Holenderki" pamiętają wielu znamienitych lokatorów, którzy zapisali się na kartach historii medycyny i regionu. Od końca XIX wieku swoje gabinety mieli tutaj lekarze z rodziny Hammerschlagów. Początkowo przyjmował tu Rudolf Hammerschlag, dojeżdżający z pobliskiego miasta Krościenko nad Dunajcem, a następnie, aż do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku, praktykę prowadził jego krewny, Roman Hammerschlag.

Okres okupacji przyniósł kolejnego wybitnego rezydenta. W domu tym zamieszkał profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Władysław Szumowski (1875–1945). Był on nie tylko cenionym naukowcem, ale także oddanym lekarzem, który leczył mieszkańców już od początku XX wieku, zyskując ich szacunek i wdzięczność.

W powojennej rzeczywistości, w latach 1970–1990, parter budynku pełnił funkcję usługową. Mieściły się tu biura Państwowego Biura Podróży Orbis. Było to miejsce kluczowe dla logistyki kuracjuszy, którzy właśnie tutaj nabywali bilety kolejowe na podróż powrotną po zakończonym leczeniu sanatoryjnym.

Muzeum Historii Uzdrowiska

Współczesne losy willi są ściśle związane z pielęgnowaniem pamięci o przeszłości. Powyżej historycznego budynku, po wschodniej stronie ulicy Kowalczyk, gdzie jeszcze w połowie XX wieku znajdowały się stajnie i wozownie, w latach 60. wybudowano rozlewnię wody mineralnej "Szczawniczanka". Obiekt ten funkcjonował przez dekady, jednak w latach 2007–2008 został rozebrany.

Na jego miejscu wzniesiono nowy budynek, którego styl architektoniczny harmonijnie nawiązuje do zabytkowej "Holenderki". W 2010 roku na parterze tej nowej części udostępniono zwiedzającym Muzeum Historii Uzdrowiska. Placówka ta gromadzi cenne eksponaty, będące świadectwem bogatych dziejów kurortu. Ekspozycja przybliża kuracjuszom lokalne tradycje, niepowtarzalny koloryt oraz specyfikę regionu pienińskiego. Muzeum jest żywym centrum kultury, organizującym liczne wystawy czasowe i wydarzenia artystyczne.

Siedziba spółki Thermaleo

Piętro nowego budynku, znajdujące się bezpośrednio nad muzeum, pełni funkcję nowoczesnego centrum zarządzania rewitalizacją miasta. Mieszczą się tam biura spółki Thermaleo Sp. z o.o. Jest to firma rodzinna, założona i zarejestrowana w 2004 roku przez prawnuków hrabiego Adama Stadnickiego. Misją spółki jest przywrócenie dawnej świetności kurortowi poprzez stworzenie pełnej gamy zabiegów leczniczych, zapewnienie dostępu do komfortowych sanatoriów oraz rozbudowę zaplecza infrastrukturalnego i kulturalnego. Prezesem zarządu, kontynuującym rodzinne tradycje, jest Krzysztof Mańkowski, praprawnuk Adama Stadnickiego.