Willa "Dom nad Zdrojami" w Szczawnicy

Willa "Dom nad Zdrojami" w Szczawnicy to jeden z najbardziej rozpoznawalnych i historycznie istotnych obiektów w sercu pienińskiego uzdrowiska. Usytuowana przy reprezentacyjnym placu Dietla pod numerem 9, stanowi centralny punkt dla kuracjuszy korzystających z dobrodziejstw lokalnych wód mineralnych. Znana również jako willa "Nad Zdrojami", budowla ta przeszła długą drogę od skromnego pawilonu do okazałego gmachu, będąc świadkiem rozwoju miasta Szczawnica i zmian w lecznictwie uzdrowiskowym.

Lokalizacja i współczesne funkcje

Zabytkowa willa znajduje się w województwie małopolskim, w ścisłym centrum strefy uzdrowiskowej. Obecnie budynek pełni funkcje, do których został powołany przed wiekami, choć w nowoczesnej odsłonie. Na parterze mieści się pijalnia wód mineralnych, udostępniająca kuracjuszom wodę z sześciu źródeł, w tym ze słynnej "Józefiny". Piętro obiektu zagospodarowano na przestrzeń kulturalną – znajduje się tam galeria, w której regularnie organizowane są wystawy sezonowe, promujące sztukę i historię regionu.

Historia odkrycia źródeł i pierwsze zabudowania

Początki wykorzystania leczniczych właściwości tutejszych wód sięgają początku XIX wieku. Już w 1810 roku przeprowadzono pierwszą wstępną analizę chemiczną szczawnickiej wody. Źródło, które później zyskało miano "Józefiny", było początkowo dzierżawione od rządu austriackiego przez miejscowego górala, Józefa Zachwieję, znanego jako Józiopanek. Zajmował się on sprzedażą niewielkich ilości butelkowanej wody.

Przełom nastąpił w 1820 roku, kiedy to Józiopanek sprzedał źródło Janowi Kutscherze. Nowy właściciel zainwestował w infrastrukturę, wznosząc nad zdrojem skromny pawilon, a w jego sąsiedztwie dwa domy dla przybywających kuracjuszy. Centralnym punktem pawilonu była studnia otoczona ławeczkami. Ciekawym wydarzeniem w historii tego miejsca było osunięcie się ziemi w 1822 roku, które ujawniło istnienie nie jednego, lecz dwóch osobnych źródeł.

Era rodziny Szalayów i rozwój architektury

W 1828 roku zdroje i zabudowania przeszły w ręce Józefiny i Stefana Szalayów, rodziców twórcy uzdrowiska – Józefa Szalaya. To właśnie oni nadali źródłom swoje imiona: Józefina i Stefan, które funkcjonują do dziś. Szalayowie zastąpili prosty pawilon Kutschery nową altaną, wzniesioną w latach 1839–1840. Była to konstrukcja oparta na ośmiu kolumnach, zdobiona półkolistymi arkadami.

Altana ta służyła kuracjuszom do lat 60. XIX wieku. Wówczas Józef Szalay podjął decyzję o budowie okazałego, dwupiętrowego budynku. Willa "Dom nad Zdrojami" została wzniesiona w 1863 roku według jego własnego planu. Architektura obiektu wyróżniała się bogactwem detali – piętro ozdobiono misterną snycerką, a w 1897 roku elewację wzbogacono o malowidła przedstawiające świętą Kingę i świętą Barbarę, patronki górników i zdrojów. Wewnątrz, w latach 70. XIX wieku, zainstalowano innowacyjną jak na tamte czasy pompę z trzema wylotami.

Warto dodać, że budynek pełnił nie tylko funkcję pijalni, gdzie wodę podawały tzw. podawajki. Przez pewien czas swoją siedzibę miała tu również Komisja Zdrojowa, przeniesiona z pobliskiej willi "Pałac".

Modernizacje, zniszczenie i odbudowa

Okres międzywojenny przyniósł kolejne zmiany. W latach 1931–1934 Adam Stadnicki, ówczesny właściciel uzdrowiska, przeprowadził gruntowną modernizację pijalni. Niestety, druga połowa XX wieku nie była łaskawa dla obiektu. Źródło "Józefina" wyłączono z eksploatacji w latach 70., a od 1984 roku cała pijalnia była nieczynna. Dystrybucję wody przeniesiono wówczas do sąsiedniej kawiarni "Haneczka".

Tragiczny w skutkach okazał się pożar w 2002 roku, który strawił historyczną zabudowę. Zgliszcza rozebrano w 2006 roku, jednak dzięki staraniom spadkobierców rodziny Stadnickich, budynek został odbudowany w swojej historycznej formie i uroczyście oddany do użytku w 2008 roku, przywracając blask placowi Dietla.

Galeria Spacerowa i Café Helenka

Integralną częścią historii tego miejsca jest dawna Galeria Spacerowa, wzniesiona w latach 1857–1858 wzdłuż wschodniej pierzei placu. Łączyła ona altanę Szalayów z willą "Szwajcarka Górna", służąc spacerującym kuracjuszom. Około 1960 roku galerię zabudowano, tworząc w jej wnętrzach kawiarnię "Haneczka", która przejęła funkcję pijalni w latach 80.

Podobnie jak główny budynek, kawiarnia ucierpiała w pożarze w 2002 roku. Po decyzji Ministra Zdrowia z 2005 roku o zwrocie majątku rodzinie Mańkowskich, podjęto decyzję o rekonstrukcji obiektu z zachowaniem jego oryginalnego stylu. Prace zakończono w 2008 roku, otwierając w tym miejscu kawiarnię Café Helenka, która nawiązuje do tradycji i elegancji dawnego uzdrowiska.