Pomnik gen. Józefa Sowińskiego w Warszawie
Pomnik gen. Józefa Sowińskiego w Warszawie to brązowy posąg na cokole autorstwa polskiego rzeźbiarza i medaliera Tadeusza Breyera, zlokalizowany w parku im. gen. Józefa Sowińskiego na Woli (województwo mazowieckie). Monument upamiętnia generała Józefa Longina Sowińskiego – dowódcę obrony Woli, który poległ 6 września 1831 roku podczas szturmu wojsk rosyjskich na Warszawę w trakcie powstania listopadowego.
Historia powstania i odsłonięcie pomnika w 1937 roku
Inicjatywa wzniesienia monumentu ku czci bohatera walk o Wolę z 1831 roku zmaterializowała się w dwudziestoleciu międzywojennym w ramach rozbudowy reprezentacyjnych terenów zielonych zachodniej części stolicy. Autorem projektu rzeźbiarskiego był Tadeusz Breyer (1874–1952), wybitny polski rzeźbiarz, medalier i wieloletni profesor warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych.
![]()
Fot. Uroczystość odsłonięcia pomnika 28 listopada 1937 rok.
Uroczyste odsłonięcie pomnika odbyło się 28 listopada 1937 roku z okazji 107. rocznicy wybuchu powstania listopadowego. Rzeźbę ustawiono w parku im. gen. Józefa Sowińskiego (założonym w 1936 roku z inicjatywy prezydenta Stefana Starzyńskiego), położonym przy skrzyżowaniu ulic Elekcyjnej i Wolskiej, na przedpolu dawnych umocnień wolskich.
Wygląd rzeźby, kompozycja i treść inskrypcji na cokole
Monument składa się z wysokiego, prostopadłościennego cokołu z jasnego kamienia oraz odlanej z brązu pełnoplastycznej figury dowódcy obrony Woli. Tadeusz Breyer nadał posągowi monumentalną, klasycyzującą formę, ukazującą generała w pełnym skupienia momencie dowodzenia:
- Strój i atrybuty dowódcze: Generał Józef Sowiński został przedstawiony w rozpiętym płaszczu generalskim, z obnażoną szablą trzymaną w prawej dłoni oraz lunetą wojskową w lewej ręce.
- Napis na cokole: Na frontowej ścianie postumentu wykuto inskrypcję o treści: „Generał Józef Sowiński poległy 6.IX.1831 na szańcach Woli w obronie Ojczyzny.”.
Losy pomnika podczas II wojny światowej i powstania warszawskiego
W okresie niemieckiej okupacji oraz walk toczonych w mieście latem 1944 roku park Sowińskiego znalazł się w strefie intensywnych działań militarnych. W czasie powstania warszawskiego w bezpośrednim sąsiedztwie pomnika Niemcy ulokowali stanowisko bojowe ciężkiego samobieżnego moździerza oblężniczego typu Karl o nazwie własnej „Ziu” (kaliber 600 mm), wykorzystywanego do ostrzału powstańczych pozycji w Śródmieściu oraz na Starym Mieście.
![]()
Fot. Żołnierze 638. baterii artylerii ciężkiej biegną w stronę „Ziu” – niemieckiego moździerza typu „Karl” o kalibrze 600 mm, używanego do ostrzału warszawskiego Starego Miasta z terenu parku im. gen. Sowińskiego na Woli. W tle widoczny pomnik generała Sowińskiego.
Mimo ciężkich walk prowadzonych na Woli w sierpniu 1944 roku oraz niemal całkowitego zniszczenia okolicznej zabudowy brązowy posąg autorstwa Tadeusza Breyera przetrwał II wojnę światową w dobrym stanie, zachowując swoją oryginalną strukturę.
Drugi pomnik gen. Józefa Longina Sowińskiego na Reducie Wolskiej
Oprócz najbardziej rozpoznawalnego posągu w parku Sowińskiego na terenie dzielnicy Wola znajduje się także drugie upamiętnienie dowódcy z 1831 roku. Usytuowano je około kilometra dalej na zachód, na obszarze wpisanej do rejestru zabytków Reduty Wolskiej nr 56 w Warszawie, na terenie parafii pw. św. Wawrzyńca (przy skrzyżowaniu ulic Wolskiej i Redutowej), gdzie generał Józef Longin Sowiński zginął podczas obrony szańca.
Ukryty wśród drzew i krzewów pomnik na Reducie Wolskiej wzniesiono prawdopodobnie w okresie międzywojennym, jednak dokładna historia jego powstania nie zachowała się w źródłach. Wieloletnie działanie czynników atmosferycznych doprowadziło do powstania nawarstwień, pęknięć i ubytków w strukturze obiektu oraz do odpadnięcia wieńczącego go krzyża.
Znaczenie postaci Józefa Sowińskiego i zwiedzanie okolicy na Woli
Generał Józef Longin Sowiński (1777–1831) był oficerem artylerii Wojska Polskiego, uczestnikiem kampanii napoleońskiej z 1812 roku (podczas której stracił nogę w bitwie pod Możajskiem) oraz komendantem Szkoły Aplikacyjnej w Warszawie. W lipcu 1831 roku objął dowództwo dzieła fortyfikacyjnego nr 56, a 22 sierpnia 1831 roku otrzymał awans na generała brygady i komendę nad obroną całego odcinka wolskiego, którego lewą flankę osłaniała Reduta nr 54 "Ordona" w Warszawie.
Pomnik gen. Józefa Sowińskiego znajduje się w ogólnodostępnej części parku Sowińskiego przy ulicy Elekcyjnej (dojazd tramwajami i autobusami do przystanków przy ulicach Wolskiej i Elekcyjnej). Planując spacer historyczny po Woli oraz sąsiednich dzielnicach, warto odwiedzić również pobliskie miejsca pamięci i muzea w Warszawie: Muzeum Woli, Pomnik Reduty Ordona na Woli w Warszawie, Pomnik Barykada Września oraz Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
Źródło: wikipedia.org, um.warszawa.pl, warszawa1939.pl


