Tablica pamiątkowa Józefa Sowińskiego na ścianie kościoła św. Wawrzyńca na Woli
Tablica pamiątkowa Józefa Sowińskiego na ścianie kościoła św. Wawrzyńca na Woli to odlew z płaskorzeźbą dowódcy obrony Woli z 1831 roku, umieszczony na bocznej elewacji zabytkowej świątyni przy ulicy Wolskiej 140a (województwo mazowieckie). Monument powstał w listopadzie 1928 roku z inicjatywy Legii Inwalidów Wojsk Polskich w 97. rocznicę śmierci generała Józefa Longina Sowińskiego, który poległ 6 września 1831 roku podczas obrony Warszawy w okresie powstania listopadowego.
Historia i wygląd tablicy pamiątkowej z 1928 roku
Upamiętnienie zlokalizowano na zewnętrznej ścianie kościoła parafialnego pw. św. Wawrzyńca od strony ulicy Wolskiej, bezpośrednio na terenie historycznej Reduty Wolskiej nr 56 w Warszawie. Wybór miejsca wiąże się z ostatnimi chwilami życia generała Józefa Sowińskiego, który według jednego z przekazów historycznych zginął właśnie w murach tej świątyni lub w jej bezpośrednim sąsiedztwie podczas rosyjskiego szturmu 6 września 1831 roku.
Tablicę ufundowali i wmurowali w listopadzie 1928 roku weterani zrzeszeni w Legii Inwalidów Wojsk Polskich. Centralnym elementem kompozycji jest profilowa płaskorzeźba przedstawiająca generała Józefa Sowińskiego – uczestnika wojen napoleońskich (który stracił nogę pod Możajskiem) oraz komendanta obrony Woli, odmawiającego złożenia broni mimo przewagi wojsk rosyjskich.
Pozostałe tablice pamiątkowe i ślady walk na ścianach świątyni
Elewacje kościoła św. Wawrzyńca pełnią funkcję ściany pamięci narodowej, dokumentującej zarówno wydarzenia z XIX wieku, jak i walki prowadzone na Woli podczas II wojny światowej. Oprócz płaskorzeźby poświęconej generałowi Sowińskiemu na murach świątyni znajdują się następujące obiekty:
- Tablica żołnierzy 40. pułku piechoty „Dzieci Lwowskich”: Umieszczona na bocznej ścianie od strony ulicy Wolskiej ku czci żołnierzy 8. kompanii tego pułku, którzy pod dowództwem porucznika Zdzisława Pacaka-Kuźmirskiego bronili historycznej reduty nr 56 we wrześniu 1939 roku (9 września 1939 roku na wieży kościoła działało stanowisko ciężkiego karabinu maszynowego).
- Tablica żołnierzy Armii Krajowej: Poświęcona żołnierzom oddziałów „Hala” batalionu im. gen. Józefa Sowińskiego Armii Krajowej, walczącym i poległym w powstaniu warszawskim w sierpniu 1944 roku.
- Tablica ks. Mieczysława Krygiera i ofiar rzezi Woli: Upamiętniająca proboszcza parafii św. Wawrzyńca zamordowanego przez Niemców na stopniach ołtarza 5 sierpnia 1944 roku oraz kilkuset mieszkańców Woli rozstrzelanych w przykościelnym ogrodzie.
- Rosyjskie lufy armatnie i kule z 1831 roku: Wmurowane w 1841 roku przez władze carskie, 12 luf armatnich z kulami (wraz z sześcioma tablicami z 1845 roku), mające pierwotnie upamiętniać rosyjski szturm na Wolę.
Upamiętnienia na dziedzińcu i w murze przy bramie kościoła
Teren otaczający świątynię przy ulicy Wolskiej 140a stanowi ważny zespół miejsc pamięci narodowej związanych z trzema zrywami i wojnami obronnymi stolicy:
- Tablica pamiątkowa Karola Tchorka przy bramie: Piaskowcowa tablica wmurowana w latach 50. XX wieku w mur otaczający kościół, upamiętniająca powstańców i ludność cywilną zamordowanych w masowych egzekucjach na początku sierpnia 1944 roku.
- Pomnik i tablica rzezi Woli na dziedzińcu: Monument z tablicą z 1949 roku upamiętniający piątą rocznicę rzezi Woli z 5 sierpnia 1944 roku oraz tablica wskazująca dokładne miejsce masowych egzekucji w ogrodzie przykościelnym.
- Mogiły wojenne i krzyż generała Sowińskiego: Zbiorowa mogiła nieznanych mieszkańców Woli i powstańców z sierpnia 1944 roku, kwatera żołnierzy III batalionu 40. pułku piechoty „Dzieci Lwowskich” z 1939 roku, zbiorowa mogiła żołnierzy 8. i 10. pułku piechoty liniowej z 1831 roku oraz krzyż wskazujący miejsce śmierci generała Sowińskiego.
Dzieje kościoła św. Wawrzyńca na Woli od średniowiecza do współczesności
Kościół pw. św. Wawrzyńca (diakona i męczennika) należy do najstarszych budowli na Woli i wraz z szańcem reduty nr 56 stanowi jedyny zachowany obiekt dawnej wsi Wielka Wola. Pierwsza pisemna wzmianka o świątyni pochodzi z 1412 roku z dokumentu antypapieża Jana XXIII, choć lokalna tradycja wiąże powstanie drewnianego kościoła już z 1288 rokiem. Do XVII wieku był on kościołem filialnym parafii św. Jana, a samodzielną parafię erygowano tu w 1611 roku.
Po spaleniu drewnianej świątyni przez Szwedów w 1655 roku i jej prowizorycznej odbudowie w 1660 roku, w 1695 roku dziekan warszawski biskup Mikołaj Popławski zainicjował budowę murowanego kościoła pw. świętych męczenników Wawrzyńca i Stanisława z fundacji królowej Marysieńki Sobieskiej. Prace prowadzone przez architektów Joachima Daniela Jaucha i Johanna Friedricha Knöbla ukończono w połowie XVIII wieku (w latach 1746–1755), tworząc jednonawową, późnobarokową budowlę na planie prostokąta z wielobocznym prezbiterium.
Zniszczenia wojenne, okres cerkiewny i powrót do parafii
Świątynia wielokrotnie dzieliła wojenne losy zachodnich przedmieść stolicy:
- Insurekcja kościuszkowska i powstanie listopadowe: W 1794 roku kościół zamieniony na bastion obronny uległ zniszczeniu podczas pruskiego oblężenia (odremontowany w 1807 roku i konsekrowany w 1811 roku), a w 1831 roku został ponownie zdewastowany podczas walk o Redutę Wolską.
- Cerkiew Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej (1834–1916): W 1834 roku władze rosyjskie zamieniły świątynię na prawosławną cerkiew-mauzoleum (przebudowaną w 1841 roku według projektu Adama Idźkowskiego). Znajdujący się tu wcześniej słynny obraz Matki Bożej Pocieszenia, zwany Matką Boską Elekcyjną (przenoszony w czasie wolnych elekcji do kaplicy prymasowskiej w szopie senatorskiej), trafił wówczas do prywatnej kaplicy rodziny Biernackich, a w 1860 roku do kościoła św. Stanisława (biskupa i męczennika).
- XX wiek i współczesność: W 1916 roku niemiecki gubernator Hans von Beseler zwrócił świątynię Kościołowi rzymskokatolickiemu (oficjalne przejęcie nastąpiło w 1919 roku, a reerygowanie parafii 1 listopada 1923 roku), po czym kościół rozbudowano według projektu Oskara Sosnowskiego. Spalony przez Niemców w sierpniu 1944 roku, został odbudowany po wojnie. Po okresie przeniesienia siedziby parafii do kościoła Dobrego Pasterza przy ulicy Redutowej, w 2005 roku świątynia wznowiła działalność jako odrębna parafia św. Wawrzyńca na Reducie Wolskiej, wpisana w 2003 roku do rejestru zabytków.
Okoliczne upamiętnienia gen. Józefa Sowińskiego i szlak pamięci na Woli
Odwiedzając kościół św. Wawrzyńca przy ulicy Wolskiej, warto uzupełnić spacer o pobliski Pomnik gen. Józefa Sowińskiego w Warszawie autorstwa Tadeusza Breyera, stojący w parku im. gen. Józefa Sowińskiego u zbiegu ulic Elekcyjnej i Wolskiej.
W niedalekiej odległości na pograniczu Woli i Ochoty znajdują się także inne ważne punkty związane z obroną stolicy w 1831 i 1939 roku: Reduta nr 54 "Ordona" w Warszawie, Pomnik Reduty Ordona na Woli w Warszawie, Pomnik Barykada Września oraz Muzeum Woli.
Źródło: wikipedia.org, fotopolska.eu
Obiekty znajdujące się w:
Reduta nr 56 (Wolska) w Warszawie
- Kościół pw. św. Wawrzyńca w Warszawie
- Tablica pamiątkowa Józefa Sowińskiego na ścianie kościoła św. Wawrzyńca na Woli


