Dawny grób generała Henryka Kamieńskiego w Ostrołęce
Domniemany grób generała Henryka Kamieńskiego to historyczne miejsce pamięci położone w prawobrzeżnej części Ostrołęki (województwo mazowieckie), przy ulicy Stacha Konwy 8, na terenie najkrwawszych walk bitwy pod Ostrołęką z 26 maja 1831 roku. Przez dziesięciolecia niepozorny, ogrodzony krzyż stojący przy drewnianym domu na prywatnej posesji uznawano za mogiłę dowódcy 5. Dywizji Piechoty poległego w powstaniu listopadowym. Przeprowadzone w 2012 roku prace poszukiwawcze nie potwierdziły jednak istnienia pochówku w tym punkcie, a krzyż przeniesiono do pobliskiego mauzoleum.
Lokalizacja i historia krzyża przy ulicy Stacha Konwy 8
Miejsce utożsamiane przez lokalną tradycję z mogiłą generała znajduje się na prawym brzegu Narwi – kierując się od centrum miasta przez most im. Antoniego Madalińskiego i rondo ks. Siemowita III wzdłuż ulicy Stacha Konwy, dociera się do posesji pod numerem 8. Stał tam ogrodzony krzyż, którym przez lata opiekowali się właściciele nieruchomości: do lat 80. XX wieku rodzina Olszewskich, a następnie kolejni gospodarze działki.
W 2012 roku na terenie posesji przeprowadzono głębokie prace wykopaliskowe mające na celu odnalezienie i identyfikację szczątków dowódcy. Badania nie ujawniły żadnych ludzkich kości ani elementów wojskowego oporządzenia czy guzików mundurowych (natrafiono wyłącznie na kości zwierzęce). Po zakończeniu poszukiwań krzyż zdemontowano i przekazano do magazynu pobliskiego obiektu, jakim jest Mauzoleum bitwy pod Ostrołęką. Obecnie na posesji (gdzie na części działki działał komis samochodowy) ani przy mauzoleum nie ma tablicy informującej o dawnej lokalizacji upamiętnienia.
Kim był generał Henryk Ignacy Kamieński?
Henryk Ignacy Kamieński (1777–1831) należał do najbardziej doświadczonych polskich dowódców epoki napoleońskiej i powstania listopadowego. Edukację wojskową odebrał we francuskiej szkole w La Flèche, a od 1806 roku służył w armii francuskiej, m.in. jako adiutant marszałka Nicolasa Oudinota. W styczniu 1807 roku wstąpił do wojska polskiego i za udział w kampanii 1806–1807 otrzymał złoty krzyż Orderu Virtuti Militari oraz krzyż Legii Honorowej.
![]()
Rys. Portret generała Henryka Kamińskiego.
Najważniejsze etapy jego służby wojskowej obejmowały:
- Kampanię hiszpańską (1808–1809): W stopniu szefa szwadronu walczył w Pułku Szwoleżerów Gwardii; z jednostki odszedł w 1809 roku po zatargu i pojedynku z Wincentym Krasińskim, a po krótkiej służbie w 2. Legii Nadwiślańskiej osiadł w majątku Ruda w powiecie chełmskim (województwo lubelskie).
- Wyprawę na Rosję i obronę Gdańska (1812–1813): Jako dowódca 10. Pułku Piechoty Księstwa Warszawskiego przeszedł szlak bojowy w X Korpusie marszałka Jacques'a Macdonalda, a za obronę Gdańska został odznaczony krzyżem oficerskim Legii Honorowej. W grudniu 1815 roku podał się do dymisji, odrzucając propozycję objęcia dowództwa Pułku Strzelców Konnych Gwardii.
- Służbę w powstaniu listopadowym (1830–1831): Organizował Straż Bezpieczeństwa i piechotę w województwie lubelskim oraz podlaskim, a następnie pełnił funkcję dyrektora generalnego w Komisji Rządowej Wojny. Po inspekcji pobitego korpusu gen. Juliana Sierawskiego po bitwach pod Wronowem i Kazimierzem Dolnym, 27 kwietnia 1831 roku awansował na generała brygady i objął dowództwo 5. Dywizji Piechoty, odznaczając się m.in. podczas walk pod Nurem i pod Ławami.
Okoliczności śmierci w bitwie pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku
26 maja 1831 roku pod Ostrołęką poległo dwóch polskich generałów: dowódca jazdy Ludwik Kicki oraz dowódca 5. Dywizji Piechoty Henryk Kamieński. Po porannych walkach na przedpolu miasta Kamieński wycofał swoją dywizję na prawy brzeg Narwi, gdzie przez kilka godzin pozostawała w odwodzie. Około godziny 16:00–16:30 naczelny wódz gen. Jan Skrzynecki skierował do ataku na bagnety wzdłuż traktu myszynieckiego pierwszą brygadę 5. dywizji pod dowództwem płk. Jana Krasickiego, zatrzymując w rezerwie drugą brygadę gen. Walentego Zawadzkiego.
W wieczornej fazie starcia, podczas szarży 4. Baterii Artylerii Lekkokonnej ppłk. Józefa Bema, doszło do spięcia między rozdrażnionym przebiegiem bitwy Skrzyneckim a Kamieńskim, któremu naczelny wódz zarzucił chwilowe oddalenie się od sztabu. Dotknięty tym zarzutem 54-letni generał zsiadł z konia i stanął pieszo obok wodza lub ruszył pieszo przed linię tyralierów drugiej brygady. Wtedy rykoszetująca kula rosyjskiej artylerii strzaskała mu obie nogi. Moment ten uwiecznił malarz Rafał Hadziewicz na obrazie olejnym „Śmierć generała Henryka Kamieńskiego pod Ostrołęką”, znajdującym się w Lwowskiej Galerii Sztuki.
![]()
Rys. Śmierć gen. Henryka Kamieńskiego pod Ostrołęką, aut. Rafał Hadziewicz.
Obecny na polu walki lekarz sztabu głównego dr Andrzej Wołowski odmówił przeprowadzenia amputacji, uznając, że w ranach rozwinęła się już śmiertelna gangrena. Ciężko ranny generał przekazał swoje szlify generalskie adiutantowi ppor. Antoniemu Jaroszyńskiemu, po czym żołnierze sprowadzeni przez por. Michała Modzelewskiego wynieśli go na prowizorycznych noszach z karabinów i płaszczy z pola bitwy do wsi Kruki.
Gdzie naprawdę spoczywa gen. Henryk Kamieński? Ustalenia historyków
Brak szczątków przy ulicy Stacha Konwy 8 potwierdził wcześniejsze wątpliwości badaczy, ponieważ już w XIX wieku wskazywano kilka odmiennych lokalizacji grobu generała:
- Nożewo i Podrężewo: W czerwcu 1831 roku „Kurier Warszawski” podał, że Kamieńskiego pochowano we wsi Nożewo przy trakcie kowieńskim (około 6–7 kilometrów za Ostrołęką w stronę Różana), gdzie po 1918 roku ustawiono krzyż pamiątkowy. Część regionalistów wiązała tę informację z podostrołęcką dzielnicą Podrężewo.
- Okolice mogiły gen. Kickiego: Pamiętnikarze Kajetan Suffczyński i Roman Wybranowski lokowali miejsce spoczynku na ustronnym pagórku nad Ostrołęką lub we wspólnej mogile w pobliżu grobu gen. Ludwika Kickiego.
- Wieś Żebry: Z analizy nieocenzurowanego rękopisu wspomnień adiutanta Michała Modzelewskiego, opracowanej przez historyka Tomasza Strzeżka, wynika najbardziej prawdopodobny przebieg wydarzeń. Po ponownej odmowie operacji przez dr. Wołowskiego w Krukach, w obawie przed pościgiem rosyjskiej kawalerii traktem kowieńskim, żołnierze przenieśli rannego dowódcę leśną drogą do oddalonej o około 5–6 kilometrów wsi Żebry (najprawdopodobniej Żebry-Chudek przy obecnej drodze wojewódzkiej nr 544). Oddział dotarł tam około godziny 22:00, a nad ranem 27 maja 1831 roku generał zmarł z upływu krwi i został pochowany o świcie przez ordynansa Orłowskiego przy płocie obok drogi.
Symboliczne uroczystości pogrzebowe generała Henryka Kamieńskiego odbyły się 7 czerwca 1831 roku w kościele Kapucynów w Warszawie, natomiast dokładne miejsce jego bezimiennego grobu polowego w okolicach wsi Żebry pozostaje nieodkryte.
Szlak pamięci bitwy pod Ostrołęką i informacje praktyczne
Ponieważ posesja przy ulicy Stacha Konwy 8 jest terenem prywatnym i od 2012 roku nie znajduje się na niej żaden znak pamięci, osoby poznające historię bitwy z 26 maja 1831 roku mogą odwiedzić zachowane obiekty na szlaku powstańczym w Ostrołęce i okolicy:
- Mauzoleum bitwy pod Ostrołęką (Forty Bema): Monumentalne założenie na prawym brzegu Narwi, do którego trafił krzyż z ulicy Stacha Konwy.
- Pomnik Szarży Artylerii Konnej gen. Józefa Bema w Ostrołęce: Obelisk z orłem na kopcu przy ulicy Fortowej, upamiętniający atak artylerii osłaniającej odwrót wojsk polskich.
- Grób gen. Ludwika Kickiego w Krukach: Zachowana mogiła drugiego z polskich generałów poległych w bitwie, położona w lasku przy ulicy Łubinowej.
- Stare Miasto w Ostrołęce i plac Bema: Historyczne centrum, gdzie stoi Pomnik Józefa Bema w Ostrołęce oraz działa Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce prezentujące ekspozycję i plastyczną panoramę bitwy z 1831 roku.
- Pomnik Czwartaków w Ostrołęce: Mogiła i pomnik żołnierzy 4. Pułku Piechoty Liniowej przy murze zespołu klasztornego, który tworzy Kościół pw. św. Antoniego w Ostrołęce.
Zwiedzanie plenerowych miejsc pamięci na szlaku bitwy pod Ostrołęką jest bezpłatne i możliwe przez całą dobę, natomiast dawne miejsce przy ulicy Stacha Konwy 8 można zobaczyć wyłącznie z poziomu chodnika wzdłuż ulicy jako punkt orientacyjny dawnej tradycji historycznej.
Źródło: Tomasz Strzeżek, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Echa Przeszłości XX/2, 2019, ostroleka1.wordpress.com


