Pomnik Czwartaków w Ostrołęce
Pomnik Czwartaków w Ostrołęce to miejsce pamięci narodowej zlokalizowane przy ulicy Staszica w Ostrołęce (województwo mazowieckie), bezpośrednio przy zewnętrznym murze zabytkowego zespołu poklasztornego bernardynów. Monument ustawiono w 1973 roku na mogile żołnierzy słynnego 4 Pułku Piechoty Liniowej, zwanych „Czwartakami”, którzy polegli podczas obrony miasta w bitwie pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku w trakcie powstania listopadowego.
Historia obrony klasztoru bernardynów i bitwy pod Ostrołęką w 1831 roku
Podczas powstania listopadowego, trwającego od nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku do 21 października 1831 roku, Ostrołęka stała się areną jednego z najkrwawszych starć polsko-rosyjskich. 26 maja 1831 roku doszło tu do wielkiej bitwy oddziałów polskich z armią Imperium Rosyjskiego. Choć starcie pozostało militarnie nierozstrzygnięte, w historiografii uznaje się je za dotkliwą klęskę strony polskiej – w walkach zginęło blisko dwa tysiące polskich żołnierzy, w tym dwóch generałów: Ludwik Kicki oraz Henryk Kamieński.
Kluczową rolę w obronie miasta odegrał 4 Pułk Piechoty Liniowej dowodzony przez gen. Ludwika Bogusławskiego. Żołnierze tej elitarnej formacji, znani jako „Czwartacy”, bronili się w murach XVII-wiecznego zespołu klasztornego bernardynów, określanego mianem perły północnego Mazowsza. W zabudowaniach klasztornych funkcjonował wówczas również szpital polowy dla rannych powstańców.
Mogiła powstańcza i powstanie pomnika przy ul. Staszica
Poległych w walkach z 26 maja 1831 roku żołnierzy 4 Pułku Piechoty Liniowej pochowano w zbiorowej mogile bezpośrednio poza murami kompleksu klasztornego, od strony dzisiejszej ulicy Staszica. Przez dziesięciolecia mogiła stanowiła ważne miejsce lokalnej pamięci o bohaterach zrywu niepodległościowego.
W 1973 roku na grobie poległych powstańców odsłonięto obecny monument upamiętniający odwagę obrońców miasta. Na pomniku umieszczono wymowną inskrypcję zaczerpniętą z pieśni żołnierskiej epoki powstania listopadowego: „Tym, co w boju zapragnęli słynąć, dwie tylko drogi, zwyciężyć lub zginąć”.
Architektura i bezpośrednie otoczenie monumentu
Upamiętnienie tworzy spójny zespół historyczno-przestrzenny z przylegającą do niego świątynią, którą jest kościół pw. św. Antoniego w Ostrołęce wraz z dawnym klasztorem bernardynów. Surowa, skromna bryła zewnętrzna kompleksu klasztornego kontrastuje z bogatym barokowo-rokokowym wnętrzem kościoła, którego mury nosiły ślady walk z 1831 roku.
Najważniejsze elementy miejsca pamięci obejmują:
- Mogiła zbiorowa z 1831 roku: Miejsce spoczynku żołnierzy 4 Pułku Piechoty Liniowej poległych w obronie Ostrołęki.
- Bryła pomnika z 1973 roku: Monument posadowiony bezpośrednio na mogile przy murze zespołu pobernardyńskiego od strony ulicy Staszica.
- Tablica z inskrypcją: Napis „Tym, co w boju zapragnęli słynąć, dwie tylko drogi, zwyciężyć lub zginąć”, przypominający o determinacji Czwartaków.
Zwiedzanie i szlak turystyczny śladami bitwy pod Ostrołęką
Pomnik znajduje się w ogólnodostępnej przestrzeni miejskiej przy ulicy Staszica i można go zwiedzać bezpłatnie przez całą dobę. Obiekt stanowi jeden z głównych punktów czerwonego szlaku turystycznego w północno-wschodniej części miasta, łączącego najważniejsze zabytki i miejsca pamięci narodowej.
Planując spacer śladami historii 1831 roku i dziejów regionu, warto połączyć wizytę przy mogile Czwartaków ze zwiedzaniem sąsiedniego sanktuarium św. Antoniego Padewskiego, a także odwiedzić Mauzoleum bitwy pod Ostrołęką oraz Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce.
Źródło: wikipedia.org, wcrostroleka.wp.mil.pl, muzeum.ostroleka.pl


