Pomnik 5 Kresowej Dywizji Piechoty pod Monte Cassino

Pomnik 5 Kresowej Dywizji Piechoty pod Monte Cassino to jedno z najważniejszych polskich miejsc pamięci narodowej na Półwyspie Apenińskim. Położony na niedostępnym szczycie wzgórza 575, jest hołdem oddanym żołnierzom dowodzonym przez generała Nikodema Sulika, którzy w niezwykle krwawych walkach utorowali wojskom alianckim drogę na Rzym. Monument ten ma szczególną wartość historyczną – był pierwszym upamiętnieniem postawionym bezpośrednio na polu bitwy pod Monte Cassino. Choć niełatwo do niego dotrzeć, stanowi obowiązkowy punkt na mapie każdej pielgrzymki patriotycznej do Włoch, pozwalając wędrowcom autentycznie poczuć ducha historii sprzed ponad osiemdziesięciu lat.

Jak trafić do pomnika Kresowej na wzgórzu 575?

Zlokalizowanie pomnika w trudnym, górzystym terenie bywa wyzwaniem. Aby bezpiecznie i celnie dotrzeć do Pomnika Kresowej, należy rozpocząć wędrówkę od historycznej drogi prowadzącej przez ruiny folwarku Massa Albaneta. Dotrzemy tam od głównego parkingu przy Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino i Muzeum Pamięci 2 Korpusu Polskiego na Monte Cassino. Od parkingu cała trasa liczy około 3 km i prowadzi przez pagórkowaty teren. Po drodze trzeba pokonać łącznie 173 m przewyższenia. Po drodze miniemy wzgórze "593", na ktorym znajduje się inny polski akcent - Pomnik 3 Dywizji Strzelców Karpackich pod Monte Cassino.

Co niezwykle istotne z historycznego punktu widzenia, trasa ta prowadzi wąską, wijącą się serpentynami drogą górską. Została ona wytyczona w trudnych warunkach bojowych przez polskich saperów ze struktury 5 KDP i zbudowana przy wsparciu włoskich robotników. Wybór szczytu 575 na miejsce pamięci nie był przypadkowy. Został on zdobyty 19 maja 1944 roku i był ostatecznym celem operacyjnym żołnierzy dywizji. Ze szczytu roztacza się doskonały, szeroki widok na Górę Klasztorną oraz strategiczną dolinę rzeki Liri.

Historia powstania Pomnika Kresowej

Dzieje pomnika na wzgórzu 575 rozpoczęły się zaledwie dwa tygodnie po wygaśnięciu zaciętych walk bitewnych. W pierwszej połowie czerwca 1944 roku żołnierze 5 KDP wylali w trudnym terenie betonową podstawę i zamontowali na niej potężny, dwunastometrowy metalowy krzyż. Do jego konstrukcji, z braku innych surowców, wykorzystano solidne, stalowe elementy wojskowego mostu inżynieryjnego typu Bailey’a.

Na dokończenie obudowy krzyża trzeba było poczekać niespełna rok. Wiosną 1945 roku zrealizowano ostateczny projekt architektoniczny opracowany przez inżynierów: W. Kulikowskiego oraz T. Urbanowicza. U stóp wielkiego krzyża dodano masywne płyty z jasnego trawertynu wraz z urnami zawierającymi ziemię pobraną ze zbroczonych krwią pól bitewnych. Uroczyste odsłonięcie i chrześcijańskie poświęcenie odbyło się w pierwszą rocznicę wielkiej bitwy, czyli dokładnie 18 maja 1945 roku. W obecności delegacji wojsk alianckich, opata benedyktyńskiego z klasztoru na Monte Cassino oraz rzeszy ocalałych żołnierzy Kresowej Dywizji, żałobną mszę świętą odprawił ówczesny proboszcz 5 KDP, ksiądz kapelan Wiktor Judycki.

Fot. Widok na podstawę Pomnika 5 Kresowej Dywizji Piechoty z 1945 roku.

Inskrypcje i symbolika narodowa

Pomnik na wzgórzu 575 tworzą dwie ukośnie ułożone, potężne płyty z trawertynu. Ich treść oddaje hołd nie tylko wysiłkowi wojennemu, ale także tragicznej drodze Polaków – wywózkach na nieludzką ziemię, pobycie w gułagach oraz ogromnej determinacji w dążeniu do odzyskania niepodległej ojczyzny.

Na pierwszej z płyt umieszczono historyczny herb Dywizji (Kresowego Żubra) oraz następujący napis w języku polskim i łacińskim:

• „Żołnierze Polskiej 5 Kresowej Dywizji Piechoty przemocą z Ojczyzny wyzuci, poprzez więzienia, obozy, tundry Sybiru, pustynie i morza – w marszu do Polski stoczyli tu siedmiodniowy krwawy bój. Poległo 503, 1531 odniosło rany”.

Na drugiej tablicy znajduje się dwujęzyczne, podniosłe zawołanie:

W imię praw boskich i ludzkich
Za waszą wolność i naszą
W spełnieniu testamentu przodków
W wykonaniu obowiązku żyjących
Jako drogowskaz dla przyszłych pokoleń
Za Wilno i Lwów symbolem mocy Rzeczypospolitej
Walczyli – Umierali – Zwyciężali

Grabieże i kompleksowa renowacja ze środków MKiDN

Na przestrzeni dziesięcioleci ten oddalony od głównej infrastruktury turystycznej pomnik niestety wielokrotnie padał ofiarą bezczeszczenia i zuchwałych kradzieży. Z trawertynowych płyt brutalnie wyrwano i skradziono cenne, odlewane ze spiżu elementy: wielki herb Rzeczypospolitej Trojga Narodów (z wizerunkiem Orła Białego, litewskiej Pogoni oraz Archanioła Michała), godło dywizyjne Kresowego Żubra, a także historyczne herby Wilna i Lwowa umieszczone na bocznych urnach z ziemią.

We wrześniu 2020 roku zakończono niezwykle trudne pod kątem logistycznym prace konserwatorskie, które sfinansowało Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Renowacja w tym niedostępnym górskim terenie, pełnym zmiennych warunków klimatycznych, objęła:

• Staranne oczyszczenie i zabezpieczenie specjalistyczną farbą ochronną dwunastometrowego stalowego krzyża.
• Oczyszczenie z porostów oraz chemiczne wzmocnienie wszystkich kamiennych bloków i płyt trawertynowych.
• Uczytelnienie inskrypcji, aby były wyraźne dla odwiedzających turystów.

Podczas renowacji udało się odtworzyć spiżową oznakę dywizji, jednakże brakuje wciąż herbu Rzeczypospolitej oraz herbów wschodnich miast. Związki kombatanckie oraz polskie środowiska patriotyczne we Włoszech żywią jednak głęboką nadzieję i prowadzą działania, by w niedalekiej przyszłości ostatecznie przywrócić temu świętemu miejscu w pełni pierwotny, historyczny wygląd.

Źródło: gov.pl, montecassino.info.pl