Pomnik 3 Dywizji Strzelców Karpackich pod Monte Cassino

Pomnik 3 Dywizji Strzelców Karpackich pod Monte Cassino to niezwykle ważny polski monument wojskowy, wzniesiony na strategicznym wzniesieniu oznaczonym na mapach jako 593 (znanym również jako Monte Calvario lub Góra Ofiarna) w masywie Monte Cassino we Włoszech. Świątynia pamięci upamiętnia 1115 żołnierzy 3 Dywizji Strzelców Karpackich, którzy oddali swoje życie w trakcie walk w kampanii włoskiej. Monument zaprojektował kapitan Tadeusz Zandfos, który również kierował jego skomplikowaną budową. Uroczyste odsłonięcie obelisku miało miejsce zaledwie kilkanaście miesięcy po bitwie – 18 lipca 1945 roku.

Historia walk o wzgórze 593

Wzgórze 593 stanowiło jeden z absolutnie kluczowych i najsilniej ufortyfikowanych punktów niemieckiej linii obrony w trakcie morderczej bitwy o Monte Cassino. W trakcie wielodniowych zmagań ten strategiczny skrawek terenu wielokrotnie przechodził z rąk do rąk. Ostatecznie, rankiem 18 maja 1944 roku, po zażartych walkach, został on bezpowrotnie zajęty przez żołnierzy 2 Korpusu Polskiego. Najcięższe i najkrwawsze walki w tym górzystym i silnie zaminowanym rejonie prowadziły właśnie heroiczne oddziały 3 Dywizji Strzelców Karpackich.

Decyzja o budowie i realizacja projektu

W obliczu ogromnych strat, 2 lipca 1944 roku, dowódca dywizji – generał Bolesław Bronisław Duch – wydał oficjalny rozkaz wzniesienia na szczycie zdobytego wzgórza okazałego pomnika poświęconego poległym żołnierzom. Pierwsze, najtrudniejsze prace, polegające na niwelowaniu skalistego terenu i przygotowaniu bezpiecznego miejsca, rozpoczęto już pod koniec lipca.

Projekt niezwykle smukłego, jedenastometrowego obelisku opracował kpt. inż. arch. Tadeusz Zandfos. Budowę prowadzili sami polscy żołnierze, przy merytorycznym i fizycznym wsparciu wykwalifikowanych, włoskich kamieniarzy. Biorąc pod uwagę strome i niedostępne położenie obiektu, budowniczy musieli podjąć się nadludzkiego wysiłku: w pierwszej kolejności wykonano bitą drogę dojazdową, wybudowano platformę, szerokie schody oraz idealnie wyrównano sam wierzchołek wzgórza. Wykuta na murze otaczającym obelisk sygnatura Zandfosa informuje, że wszelkie prace budowlane zakończono 10 lipca 1945 roku. Ceremonia odsłonięcia oraz poświęcenia, z udziałem pododdziałów 3 DSK i zaproszonych delegacji (m.in. alianckich), odbyła się zaledwie tydzień później i została uwieczniona przez operatorów kroniki filmowej 2 Korpusu Polskiego.

Forma architektoniczna i wzruszające inskrypcje

Pomnik na Górze Ofiarnej przybrał formę dominującego w krajobrazie, wysokiego obelisku zwieńczonego chrześcijańskim krzyżem. Budowla spoczywa na solidnej, kamiennej platformie. Do monumentu prowadzą monumentalne schody zakończone szerokim tarasem widokowym. Całe założenie zaprojektowano w niesamowicie przemyślany sposób – tworzy ono bezpośrednie, osiowe powiązanie krajobrazowe ze znajdującym się nieco niżej Polskim Cmentarzem Wojennym na Monte Cassino. Głównym budulcem wykorzystanym do postawienia bryły jest jasny trawertyn, specjalnie sprowadzony z kamieniołomu w Tivoli. Z kolei precyzyjne tablice, na których uwieczniono nazwiska poległych, wykuto w śnieżnobiałym marmurze.

Na czołowej ścianie monumentalnej podstawy wyryto dokładnie 1115 nazwisk bohaterskich żołnierzy 3 DSK poległych w całokształcie kampanii włoskiej. Znalazło się tam również zaszczytne miejsce na odlewane z brązu orły wojskowe oraz charakterystyczne oznaki dywizyjne. Najbardziej poruszającym elementem są jednak inskrypcje wyryte w czterech językach i skierowane, niczym drogowskaz, na cztery strony świata:

• „Za wolność waszą i naszą, my żołnierze polscy oddaliśmy Bogu ducha, ziemi włoskiej ciało, a serca Polsce”.

Autorem tego pięknego, poetyckiego tekstu był sam żołnierz 3 DSK i uznany poeta, Bolesław Kobrzyński.

Jak trafić do pomnika na wzgórzu 593?

Aby dotrzeć do Pomnika 3 Dywizji Strzelców Karpackich na Wzgórzu 593 (Monte Calvario) pod Monte Cassino, najłatwiej wyruszyć z Polskiego Cmentarza Wojennego. Początkowo szlak wiedzie wygodną drogą pieszą, z której po przejściu około 500 metrów należy skręcić w prawo, podążając za drogowskazem prowadzącym prosto do pomnika 3 DSK (odcinek ten biegnie m.in. w rejonie drogi Strada). Cała trasa liczy około 1,4 kilometra w jedną stronę, a ten skłaniający do refleksji spacer pod górę ścieżką pamięci, wytyczoną na historycznym polu bitwy, zajmuje zazwyczaj od kilkunastu do dwudziestu kilku minut.

Opieka i najnowsze prace konserwatorskie

W trosce o przetrwanie tak ważnego symbolu dumy narodowej dla kolejnych pokoleń odwiedzających Półwysep Apeniński, w połowie września 2019 roku zainaugurowano szeroko zakrojone, kompleksowe prace konserwatorskie. Były one bezpośrednio nadzorowane i finansowane przez Departament Dziedzictwa Kulturowego za Granicą i Strat Wojennych, działający z ramienia Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Działania obejmowały niezwykle żmudne procesy, takie jak:

• Staranne oczyszczenie powierzchni kamienia z nawarstwień biologicznych (mchów, porostów).
• Mechaniczną naprawę wieloletnich uszkodzeń i spękań materiału.
• Precyzyjne odtworzenie wyblakłych i mało czytelnych inskrypcji na obelisku oraz marmurowych tablicach.
• Uzupełnienie brakujących i odpadniętych elementów wyrytej mapy polskiego natarcia.
• Wzmocnienie oraz fizyczną naprawę uszkodzonych stopni wejściowych.

Pierwszy, najważniejszy etap tej gruntownej renowacji został oficjalnie zakończony na początku 2020 roku. W dokumentacjach wykonawczych odnotowano również realizację kolejnego, drugiego etapu, który przeprowadzono pomyślnie w 2022 roku – obejmował on docelową naprawę i odpowiednie zabezpieczenie chemiczne elementów kamiennych monumentu przed niszczycielskim działaniem warunków atmosferycznych.

Wzgórze 575: Jeszcze jeden polski pomnik w niedalekiej okolicy

Będąc przy Pomniku 3 Dywizji Strzelców Karpackich na Wzgórzu 593, warto pamiętać, że w pobliżu znajduje się jeszcze jedno niezwykle ważne polskie miejsce pamięci – Pomnik 5 Kresowej Dywizji Piechoty pod Monte Cassino. Jest on usytuowany na szczycie sąsiedniego wzgórza "575", oddalonego o około 3 kilometry. Trasa do tego pomnika jest jednak znacznie bardziej wymagająca i prowadzi przez jeszcze trudniej dostępny, górzysty teren, co czyni wyprawę do niego wyzwaniem wymagającym odpowiedniego przygotowania i zarezerwowania większej ilości czasu.

Źródło: wikipedia.org

Fot. renewalart.pl