Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino
Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino to jedna z najważniejszych nekropolii w polskiej historii, będąca miejscem spoczynku żołnierzy poległych w krwawej bitwie o Monte Cassino. Stanowi on jeden z czterech polskich cmentarzy wojennych zlokalizowanych na terenie Włoch. To święte miejsce dla każdego Polaka, symbolizujące ogromne poświęcenie, bohaterstwo i tragiczną drogę żołnierzy, którzy przez sowieckie łagry szli do wolnej ojczyzny, oddając życie za sprawę niepodległości.
Historia powstania i budowy cmentarza
Decyzję o utworzeniu tej monumentalnej nekropolii podjął generał Władysław Anders już 18 maja 1944 roku, czyli w dniu, w którym trwały jeszcze zaciekłe zmagania o zdobycie klasztornego wzgórza. Inicjatywa budowy wyszła bezpośrednio ze środowiska żołnierzy 2 Korpusu Polskiego, uczestników walk. Prace budowlane przeprowadzono sprawnie na przełomie lat 1944–1945. Kierował nimi inż. Tadeusz Muszyński, natomiast projekt stworzyli oficerowie i jednocześnie architekci: Wacław Hryniewicz oraz Jerzy Skolimowski. Co ciekawe, nadzór nad budową sprawował bezpośredni uczestnik bitwy, inż. Roman Wajda. Cmentarz został wzniesiony na płaskim siodle górskim, które w czasie zaciętych walk nosiło mroczną nazwę „Dolina Śmierci”. Miejsce to znajduje się pomiędzy klasztorem Monte Cassino a wzgórzem „593”. Lokalizacja jest niezwykle wymowna, ponieważ to właśnie przez okoliczne wzniesienia („Widmo”, „Głowę Węża” i „593”) przechodziły główne, mordercze natarcia polskich batalionów. Na pobliskich szczytach „593” oraz „575” wzniesiono osobne pomniki ku czci żołnierzy z 3 Dywizji Strzelców Karpackich oraz 5 Kresowej Dywizji Piechoty.
Architektura i symbolika nekropolii
Zbudowany przez polskich żołnierzy przy pomocy włoskich kamieniarzy cmentarz ma formę monumentalnego amfiteatru. Wejścia strzegą wyrzeźbione w trawertynie przez włoskiego profesora Duilio Cambelottiego dwa potężne orły o husarskich skrzydłach. Centralne plateau cmentarza otacza dziewięć tarasów ułożonych z wapiennych głazów, na których w dwuszeregach rozmieszczono groby. Na każdej z mogił znajduje się trawertynowy krzyż oraz płyta z wykutym napisem. Na najwyższym tarasie umieszczono kamienny ołtarz z godłami oddziałów. Wzrok przyciąga olbrzymi krzyż Virtuti Militari oraz potężna płaskorzeźba Orła Białego ułożona na zboczu powyżej cmentarza, widoczna z dużej odległości. Prace rzeźbiarskie, w tym wykonanie znicza i orłów z brązu, były dziełem Michała Paszyna.
Uroczyste poświęcenie Cmentarza Wojennego
Uroczyste oddanie i poświęcenie cmentarza miało miejsce 1 września 1945 roku. Data ta została wybrana celowo, jako nawiązanie do szóstej rocznicy wybuchu II wojny światowej. W ceremonii brali udział przedstawiciele polskiego rządu na uchodźstwie, dowódcy wojsk alianckich (w tym marszałek Harold Alexander) oraz biskup Józef Gawlina. Wśród wzgórz powiewały sztandary sześciu narodów, które wspólnie przelewały krew na włoskim froncie.
Pochowani na Monte Cassino – bohaterowie 2 Korpusu
Na cmentarzu pochowano 1052 żołnierzy (choć różne źródła badawcze podają liczby od 1048 do 1072 ofiar włączając późniejsze pochówki), reprezentujących wszystkie wyznania ówczesnej Rzeczypospolitej. Obok siebie spoczywają tam katolicy, prawosławni, grekokatolicy, protestanci, żydzi oraz muzułmanie, co odzwierciedlają symbole religijne na nagrobkach. Walczyli ramię w ramię, w większości będąc osobami cudownie ocalonymi przez gen. Andersa z sowieckich łagrów i „nieludzkiej ziemi”. Zgrupowanie to poniosło niezwykle dotkliwe straty: podczas bitwy poległo lub zostało śmiertelnie rannych wielu młodych ludzi. Analizy statystyczne pokazują, że ponad połowa z nich urodziła się na Kresach Wschodnich, a ogromna część to szeregowcy z roczników 1911–1919.
Wśród osób pochowanych bezpośrednio po bitwie znaleźli się m.in. pułkownik Karol Fanslau, Jerzy Jan Jastrzębski czy Władysław Kamiński. W późniejszych latach na własne życzenie obok swoich żołnierzy spoczęli także dowódcy: arcybiskup Józef Gawlina (w 1965 r.), gen. Bolesław Bronisław Duch (1980 r.) oraz sam dowódca 2 Korpusu, generał Władysław Anders (zmarły w Londynie w 1970 r.), którego grób stanowi dziś punkt centralny nekropolii. W 2011 roku spoczęła tam również wdowa po generale, Irena Anders.
Trudne losy powojenne i pamięć o bohaterach
Żołnierze walczący o zdobycie klasztoru zapłacili olbrzymią cenę za swoje oddanie. Po decyzjach konferencji jałtańskiej, oddających Polskę w strefę wpływów sowieckich, zdecydowana większość weteranów nie chciała wracać do zniewolonego kraju. Wybrali gorzki los emigrantów, osiedlając się w Wielkiej Brytanii, Kanadzie, USA czy Argentynie. Ci, którzy zaufali nowej władzy komunistycznej i powrócili do ojczyzny, często padali ofiarą brutalnych prześladowań i aresztowań przez aparat bezpieczeństwa.
Mimo upływu lat, cmentarz pozostaje niezwykle ważnym miejscem pamięci narodowej. Wypisane u wejścia słowa: „Przechodniu powiedz Polsce, żeśmy polegli wierni w jej służbie” oraz „Za naszą i waszą wolność my żołnierze polscy oddaliśmy Bogu ducha, ciało ziemi włoskiej, a serca Polsce” stanowią wieczny testament żołnierzy. Co roku, 18 maja, pod czujnym okiem najwyższych władz państwowych i kombatantów, odbywają się tu podniosłe uroczystości upamiętniające triumf oręża polskiego. Obiekt znajduje się obecnie pod ścisłą opieką konserwatorską organów państwowych, a systematycznie prowadzona renowacja płaskorzeźb, krzyży i infrastruktury pozwala zachować ten unikalny amfiteatr chwały dla przyszłych pokoleń.
Muzeum Pamięci 2 Korpusu Polskiego
Planując wizytę na Polskim Cmentarzu Wojennym, warto zatrzymać się w Muzeum Pamięci 2 Korpusu Polskiego, które znajduje się tuż przed wejściem na nekropolię. Placówka ta, otwarta 17 maja 2014 roku z inicjatywy Związku Polaków we Włoszech, w nowoczesny i poruszający sposób przybliża zwiedzającym całą epopeję armii generała Andersa. Budynek, zaprojektowany przez architekta Pietro Rogacienia (syna polskiego żołnierza), doskonale wpisuje się w krajobraz wzgórza dzięki wykorzystaniu lokalnego kamienia. Wewnątrz można prześledzić pełny, tragiczny szlak Polaków – od sowieckich łagrów i zsyłek na Syberię, przez formowanie wojsk na Bliskim Wschodzie, aż po zacięte walki we Włoszech i dramatyczne losy emigracyjne. Ekspozycję wzbogaca ponad 120 unikatowych fotografii z archiwów w Londynie, imponująca, wykonana z brązu mapa szlaku bojowego ważąca 350 kg oraz interaktywne kioski multimedialne – w tym jeden dedykowany najmłodszym, opowiadający niezwykłą historię niedźwiedzia Wojtka. Wstęp do Muzeum, podobnie jak na cmentarz, jest całkowicie bezpłatny.
Polskie Pomniki na Wzgórzach: Szlakiem 3 DSK i 5 KDP
Odwiedzając Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino, warto pamiętać, że oprócz zlokalizowanego u jego bram muzeum, w okolicy odnajdziemy także dwa niezwykle ważne polskie monumenty usytuowane na historycznych wzgórzach. Pierwszym z nich jest Pomnik 3 Dywizji Strzelców Karpackich pod Monte Cassino, do którego prowadzi szlak liczący około 1,4 km w jedną stronę do pokonania pieszo w górzystym terenie, wymagający pokonania 133 metrów przewyższenia. Z kolei dla bardziej wytrwałych piechurów celem może być Pomnik 5 Kresowej Dywizji Piechoty pod Monte Cassino, oddalony od nekropolii o 3 kilometry i położony w jeszcze trudniej dostępnym, surowym terenie, z którym wiąże się podejście liczące 173 metry przewyższenia.
Fot. Polskie pomniki na wzgórzach pod Monte Cassino.
Muzeum Pamięci 2 Korpusu Polskiego na Monte Cassino
Pomnik 3 Dywizji Strzelców Karpackich pod Monte Cassino
Pomnik 5 Kresowej Dywizji Piechoty pod Monte Cassino
Mapa przedstawiająca położenie polskich miejsc pamięci w rejonie Monte Cassino
Mapa z trasą do pomników 3 DSK i 5 KDP (4,5 km tam, 3 km powrót)
Źródło: wikipedia.org, gov.pl, montecassino.info.pl, liberationroute.com
