Polski Cmentarz Wojenny w Loreto

Polski Cmentarz Wojenny w Loreto (wł. Cimitero militare polacco di Loreto) to jedna z czterech polskich nekropolii narodowych na włoskiej ziemi. Założony w 1944 roku na malowniczym zboczu wzgórza u stóp słynnej bazyliki loretańskiej, stanowi miejsce wiecznego spoczynku dla 1081 żołnierzy 2 Korpusu Polskiego (niektóre źródła historyczne wspominają o 1112 grobach). Walczyli oni na froncie adriatyckim podczas II wojny światowej, oddając życie w strategicznych bitwach o Ankonę i Loreto, podczas forsowania rzeki Metauro oraz przełamywania Linii Gotów. Z cmentarza, położonego dogodnie między Sanktuarium Santa Casa a Autostradą Adriatycką, roztacza się amfiteatralny widok na morze oraz oddaloną Ankonę.

Historia powstania i budowa nekropolii

Inicjatywa stworzenia godnego miejsca spoczynku dla poległych Polaków wyszła od biskupa polowego Józefa Gawliny, który powierzył to trudne zadanie ojcu Józefowi Bocheńskiemu. Teren przeznaczony pod pochówki należał do posiadłości Watykanu. Prowincjał ojców kapucynów, zawiadujący tym obszarem, początkowo podchodził do pomysłu niezwykle sceptycznie. Przełamała to stanowcza i utrzymana w sienkiewiczowskim tonie odpowiedź ojca Bocheńskiego: "Padre Molto Reverendo, ja jestem grzeczny, więc proszę, a jeśli nie dasz, to wezmę". Ostatecznie biskup Gaetano Malchiodi przeznaczył część watykańskich włości na potrzeby pochówku. Budowę obiektu powierzono inżynierowi Romanowi Wajdzie, a uroczyste poświęcenie nekropolii odbyło się 6 maja 1946 roku.

Architektura i symbolika cmentarza

Nekropolia została wkomponowana w naturalne zbocze i składa się z trzech rozległych tarasów, opadających w kierunku wybrzeża adriatyckiego. Cały teren otoczono solidnym, kamiennym murem. Od strony morza na cmentarz wkracza się przez monumentalną bramę uformowaną na kształt łuku triumfalnego, który wieńczy figura Chrystusa. W centralnym punkcie założenia na kamiennym cokole wznosi się maszt z polską flagą. Cokół ten ozdobiono rzeźbami orłów oraz wyrytymi nazwami pól bitewnych: Ankona, Loreto, Metauro, Linia Gotów.

W najwyższej części cmentarza wzniesiono kaplicę. Jej otwarty ołtarz zdobi medalion z wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Jest to głęboki symbol duchowej tożsamości oraz więzi żołnierzy ze wschodnimi terenami przedwojennej Polski, z których wielu pochodziło. Na tylnej ścianie kaplicy umieszczono napis "Polski Cmentarz Wojenny" w językach polskim, włoskim i angielskim. Towarzyszą mu godła jednostek wojskowych: 2 Korpusu Polskiego, 3 Dywizji Strzelców Karpackich, 5 Kresowej Dywizji Piechoty i 2 Warszawskiej Dywizji Pancernej. Poniżej znajduje się skromne pomieszczenie pełniące funkcję zakrystii, a w murze za kaplicą osadzono furtkę prowadzącą bezpośrednio w stronę bazyliki.

Wielowyznaniowy charakter i polegli bohaterowie

Podobnie jak inne cmentarze 2 Korpusu, nekropolia loretańska jest miejscem wielowyznaniowym, co świadczy o ogromnej różnorodności i jedności polskiego wojska w obliczu wojny. Wśród białych krzyży i tablic znajdują się mogiły katolików, wyznawców judaizmu, ewangelików, prawosławnych oraz jednego muzułmanina. Wśród poległych pochowano wielu zasłużonych oficerów. Spoczywają tam między innymi:

• Mjr dypl. Stanisław Otton Drzewiecki (1910–1944).
• Ppłk Emil Gruszecki (1897–1944).
• Ppor. Zbigniew Okulicki (1924–1944).
• Ppłk Tadeusz Borkowski (1890–1946).

Pełna lista pochowanych na Cmentarzu Wojennym w Loreto dostepna jest na stronie https://cmpi.fondazionemm2c.eu.

Polska kaplica w bazylice loretańskiej

Z cmentarzem nierozerwalnie łączy się historia pobliskiej potężnej bazyliki, kryjącej w swoim wnętrzu niezwykłą relikwię: Święty Dom z Nazaretu. Polscy żołnierze w szczególny sposób zapisali się w dziejach tego sanktuarium. Kiedy 6 lipca 1944 roku, po zajęciu miasta przez polskie jednostki, niemieckie lotnictwo zbombardowało Loreto, na kopule świątyni wybuchł pożar. Na ratunek natychmiast ruszyli ułani karpaccy, którzy mimo trwającego ostrzału zdołali ugasić ogień i ocalić zabytek. Brak strat w ludziach podczas tej niebezpiecznej akcji przypisano opiece Matki Bożej.

Wewnątrz bazyliki, po prawej stronie od prezbiterium, znajduje się Kaplica Serca Pana Jezusa, zwana powszechnie Polską Kaplicą. Zdobią ją wspaniałe freski włoskiego artysty Arturo Gattiego, tworzone w latach 1913–1939. Ich program ikonograficzny jest ściśle powiązany z historią naszej ojczyzny:

• Na sklepieniu przedstawiono Najświętszą Marię Pannę Królową Polski, przed którą św. Kazimierz Królewicz ofiaruje koronę.
• Scenę tę otaczają postacie historyczne i patroni Polski: król Jan III Sobieski, husarz, osoby w strojach ludowych, franciszkanin, bł. Salomea, św. Wojciech, bł. Jakub Strzemię, św. Jan Kanty, św. Stanisław ze Szczepanowa oraz św. Stanisław Kostka.
• Prawa ściana ukazuje wielki triumf Jana III Sobieskiego pod Wiedniem w 1683 roku.
• Lewa ściana to alegoria cudu nad Wisłą z 1920 roku, z portretami Józefa Piłsudskiego, generałów Tadeusza Jordan Rozwadowskiego i Józefa Hallera, księdza Ignacego Skorupki, nuncjusza papieskiego Achille Rattiego oraz dostojników kościelnych.

Ołtarz kaplicy zdobi wizerunek Orderu Wojennego Virtuti Militari. Dziesięć lat po wojennych wydarzeniach Arturo Gatti uzupełnił wystrój o przepiękne witraże, które upamiętniają akcję gaszenia pożaru przez polskich żołnierzy. Przy wejściu wmurowano tablice pamiątkowe, w tym słowa podziękowania od papieża Piusa XII za ocalenie świątyni oraz tablicę ufundowaną przez weteranów 2 Korpusu Polskiego.

Edukacja historyczna i wieczna pamięć

Obecnie cmentarz w Loreto to nie tylko miejsce spoczynku, ale przede wszystkim żywe centrum edukacji historycznej i ważny element polsko-włoskiego dziedzictwa kulturowego. Pielgrzymi z całego świata mogą tu poznać zawiłe losy wojsk polskich i uświadomić sobie wkład naszych rodaków w wyzwolenie Europy. Każdego roku w rocznicę bitwy o Ankonę odbywają się tu podniosłe uroczystości z udziałem weteranów i delegacji państwowych. Idealnie utrzymane tarasy, rzędy białych krzyży i wielowyznaniowych nagrobków stanowią cichy, ale niezwykle potężny dowód na to, że pamięć o najwyższej ofierze polskiego żołnierza pozostanie nad Adriatykiem na zawsze żywa.

Inne miejsca pochówku polskich żołnierzy we Włoszech

Na terenie dzisiejszych Włoch znajdują się łacznie cztery polskie cmentarze wojenne:

• Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino,
• Polski Cmentarz Wojenny w Loreto,
• Polski Cmentarz Wojenny w Bolonii,
• Polski Cmentarz Wojenny w Casamassima.

Źródło: wikipedia.org, ponadgranicami.org, ipn.gov.pl, montecassino.eu