Bazylika Katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu

Bazylika Katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu to majestatyczny, gotycki i ceglany kościół, będący dawną farą toruńskiego Starego Miasta. Świątynia znajduje się w historycznym kwartale zamkniętym ulicami Kopernika, Łazienną, św. Jana i Żeglarską. Jej monumentalna bryła najlepiej prezentuje się od strony południowej, a wieża i korpus fary dominują w nadwiślańskiej panoramie Torunia. Obiekt stanowi jeden z najbardziej reprezentatywnych przykładów architektury gotyckiej, jakie posiada województwo kujawsko-pomorskie i cała Polska. Od 1935 roku świątynia nosi zaszczytny tytuł bazyliki mniejszej, a w 1992 roku została oficjalnie podniesiona do godności katedry nowo utworzonej diecezji toruńskiej.

Historia budowy i kolejne etapy przebudowy

Dzieje wznoszenia fary świętojańskiej obejmują niemal trzy stulecia i dzielą się na cztery główne etapy. Pierwszy kościół parafialny zbudowano w połowie XIII wieku, niedługo po ulokowaniu miasta na obecnym miejscu. Była to niewielka, murowana budowla salowa, która spłonęła pod koniec XIII wieku. W pierwszych dekadach XIV wieku rozpoczęto budowę nowej, trójnawowej świątyni halowej nawiązującej do obiektów westfalskich. Kolejny etap rozbudowy wiąże się z wielką odbudową po pożarze w 1351 roku. Przedłużono wtedy korpus i rozpoczęto wznoszenie nowej zachodniej wieży, która jednak zawaliła się w 1406 roku, wymuszając jej ponowną budowę. Ostateczny, zachowany do dziś kształt bazylika zyskała w XV wieku. Wzniesiono wówczas rzędy bocznych kaplic, podwyższono ściany oraz założono efektowne sklepienia gwiaździste. Na wieży w 1433 roku zainstalowano zegar, którego słynna wskazówka nosi nazwę Digitus Dei, czyli Palec Boży. Na przestrzeni wieków w murach kościoła modlili się polscy królowie, między innymi Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk czy Jan III Sobieski, a w 1501 roku spoczęło tu serce króla Jana Olbrachta. Świątynia ucierpiała podczas szwedzkich oblężeń i wojen napoleońskich, by w latach 2006–2011 przejść największy w swojej historii, kompleksowy remont konserwatorski.

Najcenniejsze dzieła sztuki gotyckiej

Mimo wielu burzliwych dziejów wnętrze katedry nadal kryje wybitne dzieła średniowieczne. W prezbiterium zachowały się cenne czternastowieczne polichromie ścienne, w tym wizerunki patronów świątyni oraz monumentalna scena Ukrzyżowania połączona z Sądem Ostatecznym i drzewem Jessego. Funkcję ołtarza głównego pełni niezwykły, późnogotycki tryptyk świętego Wolfganga z początku XVI wieku, nad którym góruje starszy, czternastowieczny krucyfiks mistyczny z dawnej belki tęczowej. Na szczególną uwagę zasługuje wmurowana brązowa płyta nagrobna burmistrza Jana von Soest i jego żony z 1361 roku. W nawach bocznych i kaplicach podziwiać można unikalne rzeźby, w tym urzekającą płaskorzeźbę Marii Magdaleny unoszonej przez anioły oraz poruszającą figurę Chrystusa Bolesnego. Na wschodniej ścianie nawy północnej znajduje się gotycka konsola z popiersiem Mojżesza, na której niegdyś stała oryginalna rzeźba Pięknej Madonny, zaginiona w czasie II wojny światowej i zastąpiona współczesną kopią. Należy dodać, że część bogatych zbiorów, takich jak obrazy Biczowanie czy Zdjęcie z krzyża, przeniesiono na stałe do muzeum w Pelplinie.

Nowożytne wyposażenie i pamiątki kopernikańskie

W burzliwym okresie reformacji historyczna fara przez ponad pięćdziesiąt lat służyła toruńskim protestantom, a następnie była użytkowana wspólnie z katolikami, aż do ostatecznego przejęcia przez jezuitów w 1596 roku. Przestronne wnętrze wzbogaciło się wtedy o liczne barokowe ołtarze, między innymi ołtarz świętego Franciszka Ksawerego, oraz renesansowe i manierystyczne epitafia patrycjatu miejskiego. Dzisiejsza katedra jest też nierozerwalnie związana z postacią wielkiego Mikołaja Kopernika. W południowej Kaplicy Kopernikowskiej dumnie stoi wczesnogotycka chrzcielnica z XIII wieku, w której najprawdopodobniej ochrzczono przyszłego astronoma. Ścianę nad nią zdobi dawne epitafium poświęcone uczonemu z około 1580 roku, ufundowane z inicjatywy Melchiora Pirnesiusa. Wystrój tej kaplicy dopełnia rokokowe popiersie Kopernika z 1766 roku, wyrzeźbione przez Wojciecha Rojowskiego, zrehabilitowane i należycie wyeksponowane dzięki staraniom wybitnego patrioty Stanisława Staszica.

Fot. Wczesnogotycka chrzcielnica, w której prawdopodobnie ochrzczony został Mikołaj Kopernik w 1473 roku.

Monumentalny dzwon Tuba Dei i zabytkowe instrumenty

Fot. Tuba Dei – słynny dzwon katedry toruńskiej.

W potężnej, czworobocznej wieży katedralnej zawieszony jest słynny Tuba Dei, co w tłumaczeniu oznacza Trąbę Bożą. To jeden z największych średniowiecznych dzwonów w dzisiejszej Polsce, odlany najprawdopodobniej w 1522 roku przez wybitnego ludwisarza Hansa Haucka. Ogromny instrument waży ponad siedem ton i mierzy ponad dwa metry średnicy w dolnej części klosza. Co ciekawe, został on skutecznie uchroniony przed bezwzględną grabieżą przez wojska szwedzkie w 1703 roku, wyłącznie dzięki gigantycznemu okupowi zapłaconemu przez zdesperowane miasto. Katedra może pochwalić się również dwoma wspaniałymi instrumentami muzycznymi. Główne, 32-głosowe organy o romantycznym brzmieniu zbudował w 1878 roku Max Terletzki z Królewca. Z kolei na bocznej ścianie nawy północnej dumnie prezentuje się mniejszy, unikalny barokowy instrument z 1688 roku, będący szlachetnym dziełem miejscowego organmistrza Mateusza Brandtnera, który został pieczołowicie zrewitalizowany.

Godziny mszy świętych w katedrze

Msze święte w świątyni odprawiane są w regularnym porządku, z podziałem na dni powszednie, niedziele oraz pozostałe uroczystości. Szczegółowy harmonogram nabożeństw przedstawia się następująco:

• Niedziele i święta nakazane: 7:30, 9:00 (msza kapitulna), 11:00, 12:30 oraz 18:00.
• Dni powszednie: 8:00 oraz 18:00.
• Inne święta: 8:00 oraz 18:00.

Źródło: wikipedia.org, zabytek.pl, diecezja-torun.pl