Dawny Pałac biskupów unickich w Chełmie
A/568 z 24 sierpnia 1957
Dawny Pałac biskupów unickich w Chełmie to zabytkowa rezydencja z XVIII wieku, będąca częścią zespołu katedralnego na Górze Zamkowej. Wzniesiony w latach 1711–1730, pałac był siedzibą biskupów unickich – duchownych odgrywających kluczową rolę w historii Kościoła greckokatolickiego w regionie. Fundatorem budowli był biskup Józef Lewicki, który pragnął stworzyć godną oprawę dla siedziby unickiej diecezji chełmskiej.
Architektura
Pałac to jednopiętrowy budynek o prostokątnym rzucie, pokryty czterospadowym dachem, charakterystycznym dla architektury barokowej. Wnętrza parteru posiadają częściowo sklepione pomieszczenia, które zachowały pierwotny układ przestrzenny z XVIII wieku.
W drugiej połowie XIX wieku obiekt został rozbudowany o skrzydło wschodnie – dwukondygnacyjne, z profilowanymi gzymsami. Znajdowała się tam duża sala z pozornym sklepieniem zwierciadlanym, pełniąca niegdyś funkcję reprezentacyjną.
Od strony zachodniej dobudowano niewielką przybudówkę mieszkalną, natomiast w części wnętrz zachowały się fragmenty oryginalnej stolarki z XVIII wieku, które świadczą o dawnym wystroju rezydencji.
Otoczenie i położenie
Dawny pałac biskupów unickich w Chełmie usytuowany jest na wysokiej skarpie, co podkreśla jego dominującą pozycję w krajobrazie Góry Zamkowej. Od strony wschodniej przylegają do niego budynki gospodarcze z XVII–XVIII wieku, będące dawniej częścią klasztoru bazylianów.
Wśród nich znajduje się parterowy budynek z krużgankami arkadowo-filarowymi, pełniący dawniej funkcję wozowni, a później domu katechetycznego. Obiekty te, razem z pałacem i bazyliką, tworzą spójny i harmonijny zespół architektoniczny o ogromnym znaczeniu dla historii Chełma.
Dawny pałac biskupów unickich dziś
Obecnie w murach dawnego pałacu mieści się kancelaria parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie. Choć budynek nie pełni już funkcji rezydencji biskupiej, nadal stanowi żywą część życia religijnego miasta.
Pałac można podziwiać z zewnątrz, spacerując po terenie Góry Zamkowej – jednego z najpiękniejszych punktów widokowych Chełma, skąd rozciąga się panorama miasta i jego zabytków.
Wzniesiony na południe od katedry, Pałac biskupów unickich pełnił przez wiele dziesięcioleci funkcję rezydencji i centrum administracyjnego diecezji unickiej. Był miejscem spotkań duchowieństwa, przyjmowania gości kościelnych i świeckich, a także ważnym ośrodkiem życia religijnego.
Po kasacie unii w 1875 roku i przejęciu majątków przez administrację rosyjską, pałac stopniowo tracił swoje pierwotne znaczenie. W XIX wieku był kilkakrotnie przebudowywany, co doprowadziło do utraty większości jego cech stylowych.
Mimo to, budynek zachował swoją historyczną wartość i do dziś stanowi jeden z najważniejszych elementów zespołu sakralnego na Górze Zamkowej w Chełmie.
