Wysoka Górka w Chełmie
Wysoka Górka w Chełmie to wyjątkowe wczesnośredniowieczne grodzisko położone na Górze Zamkowej – centralnym wzniesieniu w obrębie miasta. To właśnie tutaj w XIII wieku książę Daniel Halicki, władca Rusi Halicko-Wołyńskiej, wzniosł swoją warownię, która stała się jednym z najważniejszych punktów obronnych i administracyjnych regionu. Z biegiem wieków miejsce to zyskało znaczenie nie tylko militarne, lecz także religijne – od XII do XVI wieku stanowiło ośrodek kultu chrześcijańskiego.
Historia
Wysoka Górka jest sztucznie usypanym kopcem o wysokości około 15 metrów i średnicy platformy szczytowej od 45 do 60 metrów. Badania archeologiczne z lat 1964–1966 ujawniły, że już w X wieku istniało tu drewniano-kamienne grodzisko należące do plemienia Lędzian sandomierskich. Jego główną funkcją była ochrona wschodniej granicy ich terytorium, a wjazd do grodu znajdował się od strony północnej.
To wczesne założenie obronne stanowiło element większego systemu grodzisk na terenie dzisiejszej Lubelszczyzny. Jego dobrze zachowany kształt sprawia, że Wysoka Górka jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych przykładów wczesnośredniowiecznych umocnień w regionie.
Zamek księcia Daniela Halickiego
Około 1236 roku książę Daniel Halicki, znany również jako Daniel Romanowicz, wzniósł tu murowany zamek. Składał się on z kamiennego palatium i cerkwi poświęconej św. Janowi Złotoustemu. Budowla miała imponujące jak na tamte czasy rozmiary – 57 metrów długości, 22,5 metra szerokości i mury o grubości dwóch metrów. Wzniesiono ją z zielonego wapienia oraz ciosanych bloków kamiennych łączonych zaprawą wapienną.
Architektonicznie zamek nawiązywał prawdopodobnie do węgierskiej rezydencji królewskiej w Óbudzie, co świadczy o wysokim poziomie kultury budowlanej i silnych kontaktach księcia Daniela z Europą Środkową.
Wysoka Górka w czasach Kazimierza Wielkiego i później
W 1349 roku Kazimierz Wielki rozbudował kompleks o kamienną wieżę obronną o wymiarach 5 na 5 metrów. Jeszcze w XVIII wieku, według niektórych źródeł, dawny zamek księcia Daniela stał w niemal nienaruszonym stanie – był w dużej części drewniany, z wysoką wieżą i murowanym podmurowaniem. Z biegiem lat zamek popadł jednak w ruinę, a pod koniec XIX wieku pozostały z niego jedynie fundamenty.
W 1876 roku władze carskie nakazały splantowanie nasypu, tworząc od południa wejście w formie pochylni. W 1884 roku na jego szczycie zbudowano kaplicę Świętych Cyryla i Metodego, którą rozebrano po 1921 roku. W jej miejscu w 1928 roku młodzież szkolna usypała Kopiec X-lecia Odzyskania Niepodległości – symboliczny pomnik narodowy, który stoi tam do dziś.
Badania archeologiczne i odkrycia
Podczas badań archeologicznych prowadzonych w latach 1964–1966 odkryto liczne pozostałości dawnych konstrukcji:
fragmenty drewniano-kamiennego wału o konstrukcji skrzyniowej,
pięć rzędów częstokołu z pni dębowych,
fundamenty zamku księcia Daniela,
fundamenty tzw. Wieży Kazimierzowskiej.
Odkrycia te potwierdziły, że Wysoka Górka była ważnym punktem strategicznym oraz siedzibą władzy książęcej na pograniczu polsko-ruskim.
Wysoka Górka dziś
W 1983 roku Wysoka Górka została uznana za pomnik przyrody. U jej podnóża rośnie także jesion wyniosły odmiany jednolistnej – również objęty ochroną.
7 września 1998 roku arcybiskup Józef Życiński poświęcił Krzyż Jubileuszowy stojący na Kopcu Niepodległości, podkreślając duchowy wymiar tego miejsca. Od 2010 roku prowadzone są tu kolejne prace archeologiczne, które pomagają lepiej poznać historię i rozwój średniowiecznego Chełma.
Znaczenie Wysokiej Górki dla historii Chełma
Wysoka Górka w Chełmie to nie tylko relikt dawnych grodzisk i zamków, ale także symbol wielowiekowej historii miasta. To tutaj zaczynała się potęga Chełma – zarówno w wymiarze politycznym, jak i duchowym. Miejsce to przyciąga dziś historyków, archeologów, pielgrzymów i turystów, którzy chcą dotknąć korzeni wschodniej części Polski.
Spacer po Górze Zamkowej i wejście na Wysoką Górkę to podróż w czasie, pozwalająca zrozumieć, jak ważną rolę odgrywał Chełm w średniowiecznej Europie.
