Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie
A/568 z dnia 24.08.1957 r., 29.12.1971 r. oraz 21.11.1995 r.
Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie to jeden z najcenniejszych zabytków architektury sakralnej wschodniej Polski. Wzniesiona w XVIII wieku, pierwotnie jako katedra unicka, dziś pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego i stanowi sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej – patronki miasta i całej Ziemi Chełmskiej. Świątynia urzeka swoją monumentalną bryłą, bogatą historią i duchowym znaczeniem, przyciągając pielgrzymów i turystów z kraju oraz z zagranicy.
Architektura
Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie została wzniesiona na planie krzyża łacińskiego. Jest to budowla trójnawowa z transeptem, dwiema wieżami i okazałą kopułą zwieńczoną latarnią. Wieże zdobią kolumny narożne i charakterystyczne hełmy, na których umieszczono krzyże z półksiężycami – symbol zwycięstwa chrześcijaństwa nad pogaństwem.
Fasada bazyliki wyróżnia się czterokolumnowym portykiem oraz trzema wejściami z ozdobnymi portalami. Wnętrze świątyni, mimo licznych przebudów, zachowało barokowy charakter. Znajdują się tu cenne dzieła sztuki i elementy o wysokiej wartości artystycznej i historycznej.
Najważniejszym punktem wnętrza jest ołtarz główny z repliką cudownego obrazu Matki Bożej Chełmskiej z 1938 roku. Oryginał ikony przechowywany jest obecnie w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku.
Wśród najcenniejszych zabytków bazyliki znajdują się:
późnobarokowe antepedium z lat 1720–1750, wykonane ze srebrnej blachy, przedstawiające hołd Jana Kazimierza po bitwie pod Beresteczkiem,
dwa obrazy Franciszka Smuglewicza z końca XVIII wieku – „Ukrzyżowanie” oraz „Święty Onufry”,
krypty grobowe pod prezbiterium i transeptem, w których spoczywają biskupi chełmscy obrządku greckokatolickiego.
Sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej
Bazylika jest sercem sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej, które od wieków stanowi miejsce kultu maryjnego o znaczeniu ponadregionalnym. Wierni przybywają tu, by modlić się przed wizerunkiem Matki Bożej Chełmskiej, czczonej jako Opiekunka i Patronka Ziemi Chełmskiej.
Co roku w uroczystość Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (8 września) odbywają się tu główne odpusty chełmskie, gromadzące tysiące pielgrzymów.
Znaczenie i współczesność
Dziś Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie jest nie tylko perłą barokowej architektury, ale też jednym z najważniejszych ośrodków duchowych wschodniej Polski. Jako siedziba Chełmskiej Kapituły Kolegiackiej stanowi centrum życia religijnego i kulturalnego regionu.
Odrestaurowana i pielęgnowana przez parafian oraz duchowieństwo, bazylika pozostaje miejscem modlitwy, pielgrzymek i wyjątkowych wydarzeń religijnych. Jej bogata historia, architektura i duchowość sprawiają, że jest to obowiązkowy punkt na mapie turystycznej Chełma.
Historia bazyliki sięga XIII wieku, kiedy to w miejscu obecnej świątyni istniała cerkiew prawosławna, ufundowana około 1256 roku przez króla Rusi Daniela Romanowicza. Po zawarciu unii brzeskiej w 1596 roku, cerkiew stała się katedrą unicką. W kolejnych stuleciach była wielokrotnie przebudowywana i odbudowywana po zniszczeniach, m.in. po pożarze w XVII wieku.
Obecną formę świątynia zawdzięcza biskupowi Felicjanowi Wołodkowiczowi, który w latach 1735–1756 zlecił wzniesienie nowej budowli według projektu wybitnego architekta Pawła Antoniego Fontany, przy współpracy Tomasza Rezlera. Wnętrze zdobiły prace lwowskiego artysty Michała Filewicza, a sam obiekt zaprojektowano w duchu zachodnioeuropejskiego baroku, zrywając z typowym dla cerkwi stylem wschodnim.
W 1802 roku świątynia uległa pożarowi, a w XIX wieku odbudowano ją w stylu neoklasycznym z funduszy Królestwa Polskiego. Po likwidacji unii w 1875 roku została przekształcona w sobór prawosławny i przebudowana w duchu bizantyjsko-rosyjskim – dodano cebulaste hełmy i charakterystyczne łuki.
W XX wieku bazylika wielokrotnie zmieniała właścicieli – w 1919 roku wróciła do Kościoła rzymskokatolickiego, a od 1935 roku pełni funkcję kościoła parafialnego. W czasie II wojny światowej była wykorzystywana przez okupacyjne władze niemieckie, a następnie przekazywana kolejno prawosławnym i katolikom. Ostatecznie w 1944 roku powróciła do Kościoła rzymskokatolickiego.
W 1988 roku papież Jan Paweł II nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej, podkreślając jej duchowe i historyczne znaczenie.
Godziny Mszy świętej w Bazylice Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie
- w niedziele i święta: 700, 900, 1030, 1200, 1600, 1800
- w dni powszednie: 700, 800, 1800, (w soboty Msza wieczorna o godz. 1700)
