Ratusz w Kaliszu
Ratusz w Kaliszu to bez wątpienia jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli architektonicznych i historycznych tego drugiego co do wielkości miasta w województwie wielkopolskim. Od wieków budowla ta stanowi siedzibę lokalnych władz oraz centralny punkt życia mieszkańców. Obiekt usytuowany w samym sercu Głównego Rynku fascynuje swoją burzliwą przeszłością, która nierozerwalnie splotła się z dramatycznymi losami samego miasta. Dziś majestatyczny kaliski ratusz nie tylko pełni ważne funkcje administracyjne, ale jest także jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych regionu, którą można zwiedzać z zapartym tchem.
Burzliwe losy dawnych siedzib władz miasta
Pierwsze wzmianki o istnieniu w tym miejscu ratusza pochodzą już z 1426 roku. Choć dokładna data wzniesienia pierwszej budowli nie jest znana (przypuszcza się, że pierwotnie była konstrukcja drewniana), w XV wieku na planie prostokąta stał już murowany, dwupiętrowy ratusz gotycki z bardzo wysoką wieżą o kwadratowej podstawie. Liczyła ona około 70 metrów, co czyniło ją wówczas najwyższą tego typu konstrukcją w całej I Rzeczypospolitej. W XVI wieku budynek przeszedł znaczącą przebudowę w stylu renesansowym, a w roku 1542, mistrz zegarmistrzowski pochodzący z Wrześni, zamontował na jego wieży pierwszy zegar.
Niestety, zarówno Kalisz, jak i sam gmach, były wielokrotnie trawione przez ogień. Budynek odbudowywano między innymi po wielkim pożarze z 1537 roku (prace trwały do 1549 roku) oraz po pożarze z 1693 roku, w którym zniszczeniu uległa wieża. Kres pierwszej, historycznej budowli przyniósł katastrofalny pożar z 1792 roku. Ogień strawił wtedy ogromną część miasta, a ratuszowa wieża bezpowrotnie runęła. Zgliszcza na Głównym Rynku zalegały aż do 1804 roku, kiedy to pruskie władze okupacyjne podjęły pierwsze, przerwane później przez wojny napoleońskie, próby uporządkowania terenu. Ostatecznie, wobec braku funduszy i możliwości, zdecydowano się zakopać pozostałe fundamenty dawnego magistratu.
Droga do nowego gmachu i zniszczenia I wojny światowej
Od tragicznego roku 1792 przez niemal sto lat władze Kalisza nie posiadały swojej stałej siedziby, tułając się po wynajmowanych w mieście pomieszczeniach. Przełom nastąpił dopiero pod koniec XIX wieku. W 1887 roku ogłoszono oficjalny przetarg na budowę całkowicie nowego ratusza na podstawie projektu architekta gubernialnego, Józefa Chrzanowskiego. W kwietniu kolejnego roku wmurowano kamień węgielny, a 12 lipca 1890 roku uroczyście oddano do użytku niezwykle okazały, jednopiętrowy gmach wniesiony w modnym wówczas stylu secesyjnym.
Nowa budowla, zwieńczona trzema żeliwnymi kopułami, zachwycała bogatym wnętrzem. Oprócz przestronnych biur magistrackich mieściło się tam między innymi służbowe mieszkanie ówczesnego prezydenta, gabinet sekretarza lokalnej policji, biblioteka, czytelnia, a na parterze funkcjonowały prywatne sklepy. Jednak nowy gmach służył miastu zaledwie niespełna ćwierć wieku. Prawdziwa tragedia nadeszła 7 sierpnia 1914 roku, w pierwszych dniach I wojny światowej, kiedy to okupujący miasto pruscy żołnierze bestialsko i celowo podpalili budynek, niszcząc go wraz z całym zabytkowym śródmieściem.
Odbudowa, architektura i słynny kaliski zegar
Zrujnowane miasto potrzebowało odrodzenia. Już w 1915 roku warszawskie Koło Architektów zainicjowało konkurs na projekt odbudowy, jednak władze okupacyjne odrzuciły wszystkie 15 nadesłanych prac. Odgruzowywanie rozpoczęto w 1920 roku, a latem zyskał aprobatę nowy projekt przygotowany przez architekta okręgowego Sylwestra Pajzderskiego, będący uproszczoną wersją wcześniejszych koncepcji Stefana Szyllera. Budowa obecnego, neoklasycystycznego gmachu trwała do 1924 roku (wykończenie wnętrz zajęło kolejne trzy lata) i nie obyła się bez licznych problemów – pękały fundamenty, toczyły się spory o działkę, a prace prowadzono początkowo bez zgody Ministerstwa Robót Publicznych. Ostatecznie ratusz udostępniono społeczeństwu w 1925 roku. Rok 1993 przyniósł mu formalne uznanie za zabytek wpisany do rejestru.
Obecny, podpiwniczony gmach wznosi się na planie kwadratu i posiada cztery kondygnacje. Elewacje na poziomie parteru są elegancko boniowane, a w fasadzie dominuje okazały ryzalit wsparty na arkadach i zwieńczony trójkątnym frontonem z godłem miasta. Wewnątrz zachwyca reprezentacyjna Sala Recepcyjna, zaprojektowana przez Władysława Zielińskiego, przykryta drewnianym stropem kasetonowym. Budynek skrywa również urokliwy, niezadaszony dziedziniec z rzeźbą mitologicznej Flory. Niezwykłą pamiątkę z czasów budowy można odnaleźć na poddaszu – to zachowana, tajemnicza inskrypcja „D.W. 'Z.H' 1924 S.B.M. Kalisz” z wyrzeźbionym orłem, pozostawiona przez anonimowych murarzy.
Nad całością góruje wieża, na której w 1925 roku zamontowano nowoczesny (jak na tamte czasy) zegar z czterema tarczami zaprojektowany przez firmę J.F. Weule Bockenem. Potężny mechanizm napędzany jest silnikiem elektrycznym o mocy 1 KM, automatycznie nakręcającym się codziennie o 10:00 rano. Tarcze posiadają 3 metry średnicy, każda ze wskazówek waży 12 kg, ogromne wahadło 35 kg, a największe koło zębate aż 50 kg. Montażem zajął się kaliski zegarmistrz Rafał Władysław Stilter. Na zegarze widnieje tabliczka informująca, że ufundowali go prezydent Mieczysław Szarras i ławnik Zygmunt Gross ze składek mieszkańców. Rodzina Stilterów (ostatnio Ryszard i zmarły w 2024 roku Janusz) przez dekady honorowo i bezpłatnie dbała o doskonały chód mechanizmu, którego odchylenia do dziś nie przekraczają zaledwie minuty w skali miesiąca.
Multimedialna ekspozycja i taras widokowy na wieży
Od 2020 roku władze miejskie udostępniły turystom zupełnie nową jakość zwiedzania – wspaniałą ekspozycję multimedialną opowiadającą o dziedzictwie historyczno-kulturowym Kalisza i regionu. Wejściówki można nabyć w Informacji Turystycznej (zlokalizowanej na parterze ratusza po prawej stronie). Zwiedzanie odbywa się w indywidualnym tempie z wykorzystaniem wygodnych audioprzewodników.
Trasa rozpoczyna się w zabytkowych piwnicach. Podzielono ją na kilka interesujących sal tematycznych, w których prezentowana jest najstarsza historia miasta. Goście mogą zobaczyć między innymi skryptorium, replikę rzymskiego wozu kupieckiego i kącik przygotowany z myślą o najmłodszych. Warto zaznaczyć, że podczas prac remontowych poprzedzających stworzenie tej ekspozycji (odpowiednio w 2014 i 2019 roku), odkryto cenne fragmenty łuków murów z XIX wieku oraz zachowane pozostałości fundamentów pierwotnego, średniowiecznego ratusza z XIV wieku.
Z podziemi trasa prowadzi, przy pomocy przeszklonej windy lub schodami, na trzecie piętro, gdzie znajdują się ekrany interaktywne i makieta historyczna. Kolejny etap to wejście po schodach na wyższe kondygnacje wieży. Pokonując 120 szerokich stopni, mija się wystawy poświęcone poszczególnym epokom – od Kalisza książęcego i królewskiego, przez rozwój społeczności na przełomie XIX i XX wieku, aż po rekonstrukcję architektury z okresu międzywojennego. Ważnym punktem jest podziwianie monumentalnego serca mechanizmu zegarowego w drewnianej szafie, zlokalizowanego tuż za imponującymi, trzymetrowymi tarczami.
Zwieńczeniem tej niezwykłej wycieczki w przeszłość jest dotarcie na zlokalizowany na szczycie wieży, najwyżej położony w centrum, taras widokowy, usytuowany około 40 metrów nad kaliskim rynkiem. Widok przez cztery duże okna, z dodatkowym wsparciem zainstalowanych lunet turystycznych, zapiera dech w piersiach. Mając kaliską starówkę dosłownie u stóp, można z niespotykanej perspektywy podziwiać gęstą, zwartą zabudowę miasta oraz hełmy sąsiednich kościołów. Z pewnością każdy, kto miał okazję przebywać na tym tarasie w niedzielę w okolicach godziny 11:00, na długo zapamięta niezapomniany, wielogłosowy dźwięk bijących dzwonów pobliskich świątyń oraz dzwonów samego ratusza.
Dostepność i godziny otwarcia
Wieżę Ratuszową w Kaliszu i multimedialną ekspozycję można zwiedzać przez cały rok, z wyjątkiem wybranych dni. W poniedziałki wystawa jest zazwyczaj zamknięta, a godziny otwarcia zależą od sezonu. Wejścia odbywają się o pełnych godzinach, po zakupie biletów w Punkcie Informacji Turystycznej na parterze ratusza. Zwiedzanie z audioprzewodnikiem i wejście na taras widokowy zajmuje około godziny. Ekspozycja obejmuje piwnice, trzecie piętro oraz wieżę, jednak dostęp dla osób z niepełnosprawnościami jest ograniczony. Dzięki windzie osoby poruszające się na wózkach mogą poznać historię miasta na monitorach i podziwiać jego panoramę za pomocą kamer. Na taras widokowy prowadzi 120 schodów, a aktualne informacje o biletach i godzinach zwiedzania można znaleźć na stronie internetowej Miasta Kalisza. Bil;ety online dostepne na stronie bilety.kalisz.pl.
Źródło: Waldemar Rusek, wikipedia.org, regionwielkopolska.pl, kierunkowo.pl
Fot. Waldemar Rusek
