Więzienie na Tyńcu w Kaliszu

Więzienie na Tyńcu w Kaliszu, zlokalizowane przy ulicy Łódzkiej 2 (z charakterystycznym wejściem od ulicy Winiarskiej), to jeden z najbardziej imponujących i jednocześnie mrocznych zabytków architektonicznych w Kaliszu. Nazywany potocznie „Zamkiem” ze względu na swoją monumentalną, neoromańską formę, budynek był przez blisko 170 lat świadkiem burzliwych wydarzeń historycznych, zmieniających się systemów penitencjarnych, a przede wszystkim ludzkich dramatów. Dziś obiekt ten budzi ogromne zainteresowanie pasjonatów historii i kryminalistyki z całego kraju.

Inicjatywa budowy i unikalna architektura

Konieczność wzniesienia nowego, bezpiecznego zakładu karnego narastała od początku XIX wieku. Już w 1830 roku hrabia Fryderyk Skarbek – nadzorujący więzienia w Królestwie Polskim i będący prywatnie ojcem chrzestnym wybitnego kompozytora Fryderyka Chopina – alarmował, że plaga ucieczek z ówczesnego aresztu śledczego wynika bezpośrednio z braku odpowiedniego, wyizolowanego miejsca dla skazanych. Dzięki jego osobistym staraniom w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, w latach 30. i 40. podjęto decyzję o budowie nowoczesnych zakładów, w tym obiektu w Kaliszu. W 1840 roku zawiązał się specjalny Komitet Budowy i Organizacji Więzień, który uzyskał od Rządu Gubernialnego zgodę na zakup gruntów w pobliskiej wiosce Tyniec (stanowiącej obecnie historyczną dzielnicę miasta).

Zaprojektowanie gmachu powierzono wybitnemu, warszawskiemu architektowi włoskiego pochodzenia, Henrykowi Marconiemu. Prace budowlane ruszyły w 1842 roku pod ścisłym nadzorem urodzonego w Kaliszu architekta Franciszka Tournelle'a. Twórcy zdecydowali się na popularny wówczas styl neoromański. Ufortyfikowana bryła, nawiązująca wyglądem do surowej, średniowiecznej warowni z basztami i potężnym murem zewnętrznym, do dziś budzi respekt. Budynek główny został połączony krytymi korytarzami z przyległymi budynkami administracyjnymi. Cały kompleks wraz z obszernym dziedzińcem otoczono wysokim murem wyposażonym w strażnice oraz niezwykle oryginalną bramę wjazdową zlokalizowaną od strony ulicy Winiarskiej. Wewnątrz potężnego korpusu poprowadzono szeroki korytarz, po którego obu stronach, na dwóch piętrach, znajdowało się łącznie 120 cel. Każda z nich posiadała zakratowane okno, żelazne łóżko, sedes, pojemnik z wodą, prostą ławę oraz grubą rurę, która pełniła funkcję prymitywnego kaloryfera. Podziemia zaadaptowano na cele gospodarcze, wydzielono również izbę dla chorych oraz odpowiednio strzeżone spacerniaki.

Funkcjonowanie jako Dom Badań i surowe regulaminy

Nowo wybudowany obiekt początkowo nosił nazwę Dom Badań i w 1846 roku przyjął pierwszych osadzonych. Włączony w struktury więziennictwa Królestwa Polskiego, podlegał bezpośrednio pod Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych. Był przeznaczony dla tymczasowo aresztowanych kobiet i mężczyzn pozostających w dyspozycji śledczej (osadzanych w celach pojedynczych) oraz dla skazanych prawomocnymi wyrokami, oczekujących na transport (umieszczanych w wieloosobowych celach wspólnych).

Z biegiem lat zakład przekształcono w regularne więzienie karno-śledcze, co błyskawicznie doprowadziło do drastycznego przeludnienia. W marcu 1854 roku za kratami przebywało już 279 dorosłych więźniów i troje dzieci, a wkrótce po wybuchu powstania w 1863 roku za murami pojawili się tak zwani więźniowie polityczni. Osadzeni mierzyli się z gigantycznym przeludnieniem, fatalnym wyżywieniem opartym głównie na ziemniakach, grochu i kaszy z symboliczną ilością mięsa, brakiem jakiegokolwiek konstruktywnego zatrudnienia, zimowymi awariami niewydolnej kotłowni oraz zadymieniem i letnim przegrzaniem źle wentylowanych cel. Z dramatycznymi warunkami próbowali walczyć miejscowi lekarze, co zaowocowało powołaniem specjalnej miejskiej komisji kontrolującej jakość pożywienia.

Dyscyplinę w zakładzie utrzymywano za pomocą bezwzględnych instrukcji z lat 1823, a następnie 1853, które pozwalały na wyjątkowo surowe karanie skazanych (pozostających w śledztwie mógł karać jedynie sąd). Początkowe upomnienia, posty o wodzie i chlebie oraz przymusowe wynoszenie nieczystości szybko ewoluowały w stronę kar cielesnych. Stosowano uciążliwy areszt ścisły bez pościeli (do 30 dni), karę ciemnicy, zakładano kaftan bezpieczeństwa (od 2 do 46 godzin) oraz wykonywano bolesne chłosty dochodzące do 60 uderzeń prętem. W użyciu były również średniowieczne dyby.

Rozwój zakładu, bunty i zatrudnienie skazanych

Początkowo porządku strzegło zaledwie ośmiu strażników (wybieranych spośród mężczyzn w wieku od 25 do 40 lat) uzbrojonych jedynie w krótkie pałasze, wspieranych z zewnątrz przez żołnierzy miejscowego garnizonu. Z czasem zrezygnowano z asysty wojskowej, a strażników wyposażono w szable, rewolwery i długie karabiny. Mimo szczelnej ochrony, w całej historii obiektu powiodła się tylko jedna brawurowa ucieczka, której w 1854 roku dokonał Roman Królikiewicz.

Katastrofalne warunki bytowe, wysoka zachorowalność i zgony wielokrotnie doprowadzały do desperackich buntów głodowych i zbrojnych wystąpień. 19 kwietnia 1904 roku stłumienie potężnego buntu przez żołnierzy zakończyło się hospitalizacją ponad 70 uczestników zajść. Z kolei 1 listopada 1905 roku, na fali rewolucyjnych nastrojów w kraju, wzburzony tłum kaliszan rozbił bramę główną i uwolnił czternastu działaczy politycznych. Warto pamiętać, że mury zakładu były również świadkami kilkudziesięciu wykonanych egzekucji (przez rozstrzelanie i powieszenie). Między innymi 11 listopada 1906 roku, pod osłoną nocy, na wewnętrznym dziedzińcu rozstrzelano znanego bojowca Wojciecha Jabłkowskiego.

W dwudziestoleciu międzywojennym sytuacja uległa pewnej poprawie, głównie dzięki rozwojowi miejsc pracy. W 1921 roku dla od 61 do 282 skazanych działały profesjonalne warsztaty: introligatorski, szewski, kowalski, krawiecki, tkacki oraz połączony warsztat stolarski i zabawkarski, którego doskonałe wyroby podbijały targi międzynarodowe, a precyzyjnie wykonane meble trafiły w 1930 roku wprost na salony Ministerstwa Sprawiedliwości. Przy obiekcie funkcjonowała chlewnia, obora, ogrody warzywne oraz dobrze zaopatrzona biblioteka licząca 1260 tomów. Prowadzono też szeroką akcję zwalczania analfabetyzmu (szkoła funkcjonowała aż do lat 80. XX wieku). Niestety obiekt wciąż pozostawał drastycznie przeludniony (odgórnie ustaloną pojemność 240 miejsc systematycznie podnoszono do 400, by w kwietniu 1939 roku odnotować tam rekordowe 527 osób).

Druga wojna światowa i czasy powojenne

Z chwilą opuszczenia miasta we wrześniu 1939 roku budynek przeszedł we władanie niemieckich struktur Kraju Warty. Służył jako więzienie śledcze z wydzielonym, niezwykle brutalnym oddziałem w wyłącznej dyspozycji gestapo, gdzie podczas okupacji zakatowano między innymi błogosławionego katechetę Franciszka Stryjasa. W styczniu 1945 roku zrujnowane obiekty przejęli Rosjanie, masowo zapełniając cele niemieckimi jeńcami wojskowymi. Co ciekawe, zjawisko masowego przetrzymywania więźniów "bez wyroku" odnotowano również jesienią 1945 roku, kiedy to nowi, komunistyczni zarządcy musieli zwolnić 140 niesłusznie przetrzymywanych osób spośród 353 wszystkich ówcześnie osadzonych.

Lata 50. to ponowny okres skrajnego przeludnienia (nawet 599 osób w 1952 roku). W okresie PRL-u (od 1956 roku) zakład funkcjonował jako typowe więzienie karno-śledcze pod nadzorem Centralnego Zarządu Więziennictwa. Część łagodniej ukaranych kierowano do pracy poza murami, chociażby do zewnętrznego oddziału w Szczypiornie czy pobliskich cegielni (w latach 1971-1982 w systemie trzyzmianowym pracowało poza obiektem nawet 200 osób). Po 1981 roku, z inicjatywy więźniów i władz, utworzono kaplicę przywracając pełną posługę duszpasterską.

Współczesność, likwidacja i zwiedzanie "Zamku"

Mimo licznych prób modernizacji zabytkowa, XIX-wieczna struktura coraz mniej odpowiadała nowoczesnym wymogom penitencjarnym. Zabytkowy gmach przy ulicy Łódzkiej został ostatecznie wygaszony, kończąc swoją operacyjną działalność 30 listopada 2015 roku, po ponad 169 latach funkcjonowania. Z dawnego, 123-osobowego zespołu funkcjonariuszy pozostała jedynie 35-osobowa załoga nadzorująca proces likwidacji.

W 1968 roku obiekt został prawomocnie wpisany do oficjalnego rejestru zabytków. W 2020 roku teren dawnego więzienia przejęła Wyższa Szkoła Kryminologii i Penitencjarystyki w Warszawie. Dziś historyczny kompleks jest zarządzany przez prestiżową Akademię Służby Więziennej (dawniej Szkołę Wyższą Wymiaru Sprawiedliwości w Kaliszu). Ze względu na doskonałe zachowanie dawnego układu oraz niepowtarzalny, mroczny klimat, obiekt ten bardzo często służy jako naturalna sceneria do realizacji filmów fabularnych i mrocznych reportaży dokumentalnych.

Dla pasjonatów historii szczególną okazją do zobaczenia tego miejsca jest tak zwana Noc Muzeów, organizowana cyklicznie w maju (ostatnia taka okazja dla zwiedzających była dostępna m.in. w maju 2025 i 2026 roku). Zwiedzanie jest darmowe, jednak z reguły wymaga wcześniejszej rezerwacji bezpłatnych wejściówek z ramienia Akademii. Podczas wędrówki ponurymi, historycznymi korytarzami uczestnicy mogą obejrzeć między innymi wmurowane w więzienne schody fragmenty żydowskich macew czy wyjątkowy, funkcjonujący aż do 2015 roku mechaniczny system strzałkowy (czerwone, opadające metalowe chorągiewki uruchamiające brzęczyk wezwania strażnika).

Źródło: Waldemar Rusek, fot. Waldemar Rusek