Katedra pw. św. Mikołaja Biskupa w Kaliszu

Katedra pw. św. Mikołaja Biskupa w Kaliszu to najstarsza murowana świątynia w mieście, usytuowana w historycznym śródmieściu przy ulicy Kanonickiej 5. Jej początki sięgają lat 1253-1257, a budowa wiąże się nierozerwalnie z fundacją księcia Bolesława Pobożnego oraz jego żony, błogosławionej Jolanty (córki króla Węgier Beli IV). Świątynia powstawała etapami na nowym terenie miejskim, po tym jak w 1233 roku książę Henryk Brodaty przeniósł dawny gród z Zawodzia w dolinę rzeki Prosny. Początkowo wzniesiono prezbiterium, dwuprzęsłową zakrystię oraz specjalną emporę dla księcia. W XIV wieku, prawdopodobnie z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego, dobudowano trójnawowy korpus oraz gotycką wieżę. Obiekt usytuowano tuż przy murach obronnych (obecnie ulica Parczewskiego), co w średniowieczu dodatkowo wzmacniało system fortyfikacji miejskich w Kaliszu.

Gospodarze świątyni i kanonicy laterańscy

Status kościoła parafialnego potwierdził w 1303 roku arcybiskup z Gniezna, Jakub Świnka. Od 1358 roku świątynia przeszła pod opiekę Zakonu Kanoników Laterańskich, których sprowadził z Męki pod Sieradzem król Kazimierz Wielki. Prężny rozwój konwentu sprawił, że w 1441 roku (podczas soboru w Bazylei) klasztor uznano za samodzielny, a sam kościół podniesiono do godności kolegiaty zakonnej. W 1448 roku zakonnicy wznieśli przy kościele ceglany klasztor, który dekady później połączono ze świątynią krytym przejściem (rozebranym ostatecznie w 1822 roku). W 1810 roku zgromadzenie uległo rozwiązaniu, a kościół wrócił pod zarząd księży diecezjalnych. Historyczny klasztor pełni dziś funkcję domu parafialnego i dawnej siedziby biskupa.

Burzliwe losy, pożary i odbudowy

Gotycka budowla wielokrotnie padała ofiarą żywiołów. Pożary niszczyły ją w 1560 oraz 1609 roku. Gruntowną odbudowę przeprowadzono w 1612 roku pod kierunkiem włoskiego architekta Albina Fontany, który nadbudował mury i wprowadził sklepienie kolebkowe. W 1706 roku kolejny pożar strawił dach i doprowadził do zawalenia się wyniosłej wieży. Poważne szkody przyniósł także wielki pożar miasta w 1792 roku. W 1806 roku wojska pruskie planowały całkowitą rozbiórkę ruin, jednak ostatecznie wycofały się z miasta. Największy nowożytny remont przeprowadzono w latach 1869-1876. Dzięki zaangażowaniu parafian wzmocniono sklepienia, wykonano nową więźbę dachową i organy, a według projektu Franciszka Tournella odbudowano neogotycką wieżę. Na wieży zainstalowano oryginalną, drewnianą konstrukcję dzwonową Georga Gandiera z 1722 roku.

Wyjątkowe wnętrza, polichromie i ołtarze

Kościół jest orientowaną trójnawową halą w układzie bazylikowym, z węższym i niższym prezbiterium. Na sklepieniach nawy podziwiać można unikalną dekorację stiukową w typie lubelsko-kaliskim (motywy rozet, rombów i owali), natomiast w prezbiterium zachowało się sklepienie gwiaździste. Artystyczną perłą wnętrza są secesyjne polichromie i witraże wykonane w latach 1905-1909 przez Włodzimierza Tetmajera. Ściany prezbiterium zdobią sceny z życia Bolesława Pobożnego i bł. Jolanty. Z kolei w kaplicy Matki Boskiej Pocieszenia (zwanej kaplicą "Pod Orłami") malowidła nasycono treściami patriotycznymi, które po odzyskaniu niepodległości odsłonięto spod nałożonej przez zaborców farby maskującej.

W centralnym punkcie świątyni wznosi się barokowy ołtarz główny z 1662 roku. Przez ponad trzy stulecia jego największą dumą był oryginalny obraz "Zdjęcie z krzyża" autorstwa Petera Paula Rubensa, sprowadzony w 1621 roku przez posła Piotra Żeromskiego. Niestety, w nocy z 13 na 14 grudnia 1973 roku obraz zaginął, a sam ołtarz został podpalony dla zatarcia śladów rzekomej kradzieży. Dziś w jego miejscu eksponowana jest kopia dzieła. Uwagę zwraca również boczny Ołtarz Pięciu Krzyży, ukazujący rzeźbiony krucyfiks oraz cztery postaci biblijne i historyczne związane z symbolem krzyża (m.in. Mojżesza i św. Helenę).

Relikwie, sławne postaci i godność katedry

W katedralnych kryptach oraz wokół prezbiterium pochowano wielu znamienitych obywateli, w tym Stanisława Kobierzyckiego (historyka króla Władysława IV). Miejsce to nierozerwalnie splotło się z biografiami wielkich Polaków – to tutaj ochrzczony został Adam Asnyk, a Maria Konopnicka wzięła ślub z Jarosławem Konopnickim. W świątyni modlili się królowie Kazimierz Wielki oraz Władysław Jagiełło.

W 1992 roku papież Jan Paweł II, bullą "Totus Tuus Poloniae populus", ustanowił nową diecezję i podniósł kościół św. Mikołaja do rangi katedry. Pięć lat później, 4 czerwca 1997 roku, papież odwiedził świątynię na prywatną modlitwę dziękczynienia. Dziś katedra jest także ważnym ośrodkiem kultu relikwii – znajdują się w niej doczesne szczątki św. Ojca Pio, św. Faustyny Kowalskiej, bł. kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz bł. Franciszka Stryjasa, lokalnego męczennika z czasów II wojny światowej.

Tekst: i zdjęcia: Waldemar Rusek