Zespół pałacowy w Rajczy

Zespół pałacowy w Rajczy to wyjątkowy kompleks rezydencjonalny położony w malowniczej miejscowości Rajcza, w powiecie żywieckim (województwo śląskie). Zabytkowy obiekt usytuowany jest po lewej stronie drogi powiatowej prowadzącej do miejscowości Ujsoły. W skład całości wchodzą neorenesansowy pałac, oficyny, budynek gospodarczy oraz obszerny park krajobrazowy u podnóża wzgórza Cząpel. Założenie to stanowi jeden z najcenniejszych przykładów architektury rezydencjonalnej na terenie Beskidu Żywieckiego.

Historia powstania rezydencji i jej pierwsi właściciele

Dzieje rezydencji sięgają początków XIX wieku. Pierwszą budowlę wzniosła około 1809 roku Agnieszka z Jordanów Siemońska. W 1833 roku jej syn, Anastazy Siemoński, przekształcił obiekt w klasycystyczny, jednokondygnacyjny dwór z alkierzami. Siemoński był również twórcą tutejszych zakładów hutniczych (tzw. hamrów) i założycielem pierwszego parku przypałacowego.

W 1854 roku majątek nabył włoski przedsiębiorca Teodor Primavesi. Za jego czasów obiekt rozbudowano, nadając mu zwarty, neogotycki kształt. Jednokondygnacyjny budynek z poddaszem otoczono wówczas bogatym parkiem ze stawem, rzeźbami i unikatowym drzewostanem.

Fot. Wnętrze pałacu w Rajczy z pocz. XX w. na pocztówce.

Złoty wiek pałacu za czasów Lubomirskich i Habsburgów

W 1894 roku Rajczę zakupił książę Eugeniusz Lubomirski z myślą o swoim synu, Władysławie Lubomirskim. W latach 1895–1896 książę Władysław przeprowadził gruntowną przebudowę pałacu wedle projektu krakowskiego architekta. Nadano wówczas budowli obecny styl neorenesansu północnego:

• Dobudowano drugą kondygnację oraz ozdobną wieżę z bramą wjazdową i loggią.
• Elewacje zwieńczono szczytami ze spływami wolutowymi.
• Wewnątrz urządzono 26 reprezentacyjnych sal ozdobionych bogatą sztukaterią.

Za czasów Lubomirskich rezydencja stała się tętniącym życiem centrum kultury. W pałacu gościli i koncertowali wybitni artyści Młodej Polski oraz światowej sławy muzycy, m.in. Karol Szymanowski, Ignacy Jan Paderewski, Artur Rubinstein, Grzegorz Fitelberg, Ludomir Różycki i Grzegorz Szeluto.

W 1914 roku obiekt nabył arcyksiążę Karol Stefan Habsburg z miasta Żywiec. Kontynuował on tradycje muzyczne pałacu, jednak już w 1916 roku zdecydował o przeznaczeniu nieruchomości na cele lecznicze dla kombatantów I wojny światowej. W 1917 roku pałac oficjalnie przekazano Polskiemu Czerwonemu Krzyżowi z przeznaczeniem na szpital i sanatorium przeciwgruźlicze.

Fot. Sanatorium w Rajczy na fotografii z 1929 roku.

Trudne lata wojenne i przekształcenia powojenne

W 1940 roku, podczas okupacji niemieckiej, na terenie pałacu zorganizowano punkt zborny dla wysiedlanej ludności polskiej w ramach tzw. Akcji Saybusch. W dalszych latach wojny obiekt służył jako szpital dla żołnierzy Wehrmachtu. W 1945 roku zabytkowe wnętrza zostały zdewastowane przez wkraczające oddziały Armii Czerwonej.

Po II wojnie światowej budynek nadal pełnił funkcje medyczne. W 1954 roku utworzono w nim Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze. Podczas remontu w latach 1966–1967 dobudowano nowe skrzydło mieszczące kaplicę i świetlicę.

Status zabytku i funkcja współczesna

Cały zespół pałacowy w Rajczy (obejmujący pałac, oficyny, budynek gospodarczy z II połowy XIX wieku oraz park krajobrazowy) został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych 2 maja 1988 roku pod numerem A-578/88. W 1991 roku sanatorium przekształcono w Państwowy Zakład Opiekuńczo-Leczniczy, a od 1999 roku działa tu Samodzielny Publiczny Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla przewlekle chorych z Ośrodkiem Rehabilitacyjno-Geriatrycznym. Pod koniec lat 90. XX wieku przeprowadzono kapitalny remont według projektu Edwarda Poskiera, przywracając blask architekturze pałacu.

Zabytkowy park krajobrazowy i pomniki przyrody

Integralną częścią założenia rezydencjonalnego jest park pałacowy położony na stoku wzgórza Cząpel. Charakteryzuje się on bogatym gatunkowo i zróżnicowanym wiekowo drzewostanem. Na jego terenie ustanowiono 6 pomników przyrody:

• Dwie sosny wejmutki o obwodzie pnia 310 cm.
• Lipę drobnolistną o obwodzie 470 cm.
• Klon jawor o obwodzie 340 cm.
• Wiąz górski o obwodzie 320 cm.
• Dąb szypułkowy o obwodzie 310 cm.

Źródło: peuk.fiiz.pl. wikipedia.pl. rajcza.pl, slaskie.travel