Polski Cmentarz Wojenny w Casamassima

Polski Cmentarz Wojenny w Casamassima (potocznie nazywany przez miejscowych il cimitero polacco lub il cimitero Korpusu) to najmniejsza, a zarazem wysunięta najdalej na południe polska nekropolia wojskowa we Włoszech. Zlokalizowany kilka kilometrów od Bari, w słonecznym regionie Apulii, cmentarz wtapia się w śródziemnomorski krajobraz, otoczony malowniczymi winnicami i typowym dla tego obszaru drzewostanem. Spoczywa tu około 431 żołnierzy (źródła historyczne podają od 427 do 431 grobów), w zdecydowanej większości z 2 Korpusu Polskiego. To niezwykłe miejsce, będące pierwszym stałym cmentarzem polskich sił na włoskiej ziemi, emanuje spokojem i stanowi wspaniałe świadectwo polskiego poświęcenia w walce o wolność.

Geneza powstania i polski szpital wojskowy

Utworzenie cmentarza wiosną 1944 roku wiąże się nierozerwalnie z intensywną działalnością polskiego zaplecza medycznego na południu kraju. W obliczu przygotowań do zaciętej bitwy o Monte Cassino, 4 maja 1944 roku dowództwo 2 Korpusu utworzyło w Casamassima Szpital Wojenny nr 1 (później przemianowany na 5 Szpital Wojenny). Była to największa baza sanitarna polskich wojsk na południu Półwyspu Apenińskiego, dysponująca aż 1200 łóżkami. Główną siedzibą placówki stał się istniejący do dziś budynek miejscowej szkoły podstawowej im. Guglielmo Marconiego. Do szpitala trafiały najcięższe i wysoce skomplikowane przypadki, dowożone konwojami sanitarnymi, koleją, a w szczególnych sytuacjach drogą lotniczą. Z ogromnym oddaniem pracował tu personel liczący ponad 100 pielęgniarek, 160 ochotniczek oraz wybitni lekarze (m.in. dr Adam Gołębiowski, dr Jerzy Kanarek czy dr Irena Kocowicz). Oprócz ratowania rannych żołnierzy, medycy nieśli bezinteresowną pomoc medyczną miejscowej ludności, co wzbudziło ogromną wdzięczność wśród Włochów. Pochówki żołnierzy zmarłych z ran odbywały się tu sukcesywnie, aż do ewakuacji 2 Korpusu do Wielkiej Brytanii w 1946 roku.

Architektura i styl campo santo

W odróżnieniu od pozostałych trzech cmentarzy 2 Korpusu, które wzniesiono z trawertynu, nekropolia w Casamassima została zbudowana z dominującej w Apulii tufy wulkanicznej. Założenie zaprojektowano na rzucie prostokąta, a otoczony wysokim murem, zielony teren ma formę klasycznego, włoskiego campo santo. Prace budowlane nadzorował miejscowy mistrz murarski, Fedele Camardella. Zwieńczeniem kutej bramy wejściowej, na której umieszczono metalowe odlewy warszawskich syrenek, jest wymowna inskrypcja – cytat z listu św. Pawła Apostoła do Tymoteusza: "Bonum certamen certavi fidem conservavi – ideo reposita est mihi corona iustitiae" (W dobrych zawodach uczestniczyłem, wiary ustrzegłem. Na koniec odłożono dla mnie wieniec sprawiedliwości).

Pośrodku tego równego terenu wznosi się ołtarz polowy. Centralnym elementem jego dekoracji jest przepiękny medalion z wizerunkiem Matki Bożej Miłosierdzia z Ostrej Bramy w Wilnie oraz łacińska tablica z sentencją: "Ne vi ius opprimatur fortiter et nobiliter ceciderunt" (Nie siłą prawa złamani – mężnie i szlachetnie zginęli).

Pochowani na cmentarzu – bohaterowie 2 Korpusu i lotnicy

Nekropolia w Casamassima jest przykładem głębokiego braterstwa broni – obok mogił katolickich znajdują się tu bez żadnego podziału na sektory groby prawosławnych, wyznawców judaizmu oraz muzułmanów. Spoczywają tu weterani walk na Linii Gustawa nad rzeką Sangro oraz uczestnicy kampanii adriatyckiej i bitwy pod Monte Cassino, którzy zmarli w okolicznych szpitalach Bari i Neapolu.

Na cmentarzu pochowano również 15 bohaterskich lotników Polskich Sił Powietrznych z 1586 Eskadry do Zadań Specjalnych z Brindisi. Zginęli oni tragicznie w nocy z 5 na 6 stycznia 1944 roku. Ich dwa czterosilnikowe samoloty Liberator, powracające ze zrzutów nad Polską (placówki „Pardwa 110” i „Wydra 113”), nie zdołały z powodu gwałtownej burzy bezpiecznie wylądować w bazie. Jedna maszyna wpadła do basenu portowego w Brindisi, a druga rozbiła się o budynek mieszkalny w Villa Castelli. Ich ciała zostały później ekshumowane na cmentarz w Casamassima.

Najbardziej znaną postacią historyczną, która spoczęła na cmentarzu 1 września 1946 roku, był mjr Henryk Sucharski – bohaterski komendant Westerplatte. Po prawie sześciu latach wyczerpującej niemieckiej niewoli, w 1946 roku został dowódcą 6 Batalionu 3 Dywizji Strzelców Karpackich. Zmarł na zapalenie otrzewnej 30 sierpnia 1946 roku w szpitalu w Neapolu. Jego prochy spoczywały we włoskiej ziemi aż do 1971 roku, kiedy to zostały uroczyście ekshumowane i z honorami przetransportowane do kraju.

Pełna lista pochowanych na polskim cmentarzu wojennym w Casamissima znajduje się na stronie https://cmpi.fondazionemm2c.eu.

Wizyta kardynała Wyszyńskiego i współczesna opieka

To urokliwe miejsce bywało świadkiem wielu podniosłych chwil. 4 czerwca 1957 roku cmentarz wizytował ówczesny prymas, kardynał Stefan Wyszyński. Złożył on hołd poległym rodakom, a doceniając starania lokalnej społeczności, wypowiedział niezwykle wzruszające słowa: "To kawałek Polski, gdzie zebrano w oczekiwaniu na wieczne życie 431 najlepszych synów, pamiętanych w modlitwie tych, którzy przez długie lata, w imię bólu, który nie ma granic, zastąpili z żalem matki niemogące zapłakać nad grobami ich najdroższych".

Obecnie Cmentarz Wojenny pozostaje świetnie zachowany i niezwykle zadbany. Pieczę nad nim nieustannie sprawują władze miejskie Casamassimy we współpracy z polskim konsulem honorowym w Bari. Jest to wspaniały i cichy świadek historii, w którym każdy Polak podróżujący nad Adriatykiem powinien się zatrzymać, aby uczcić pamięć najlepszych synów polskiej ziemi.

Inne miejsca pochówku polskich żołnierzy we Włoszech

Na terenie dzisiejszych Włoch znajdują się łącznie cztery polskie cmentarze wojenne:

• Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino,
• Polski Cmentarz Wojenny w Loreto,
• Polski Cmentarz Wojenny w Bolonii,
• Polski Cmentarz Wojenny w Casamassima.

Źródło: wikipedia.org, polishairforce.pl, montecassino.eu, kombatanci.gov.pl, archiwum.ipn.gov.pl