Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Opatówku

Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Opatówku (pierwszy kościół parafialny był pw. św. Doroty) to rzymskokatolicka świątynia parafialna znajdująca się w mieście Opatówek, zlokalizowanym w województwie wielkopolskim. Obiekt usytuowano już w średniowieczu poza rynkiem, co dowodzi, że budowla była ściślej związana z zamkiem arcybiskupów z Gniezna niż z samym układem przestrzennym miasta. Imponująca ceglana bryła stanowi do dziś główną dominantę w panoramie miejscowości i jest cennym świadectwem jej historycznej świetności.

Historia powstania i kolejne przebudowy

W miejscu obecnej budowli wznoszono na przestrzeni wieków kilka kolejnych świątyń. Pierwszy, prawdopodobnie drewniany kościół, został zastąpiony około 1370 roku murowaną, gotycką budowlą ufundowaną przez arcybiskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego i poświęconą św. Dorocie. Świątynia na planie krzyża posiadała drewniane sklepienie nawy głównej, absydę od wschodu oraz niewielką wieżę na zachodzie. Na początku XVII wieku dostawiono do niej z ofiar wiernych kaplicę św. Anny, która służyła miejscowemu bractwu. Pozostałością tej średniowiecznej architektury jest zachowane do dziś niewielkie, gotyckie okienko oddzielające prezbiterium od kaplicy.

Fot. Rysunek przedstawiający stary kościół w Opatówku (fot. Waldemar Rusek).

Kluczowym momentem dla obiektu był początek XIX wieku, kiedy to właścicielem dóbr opatóweckich został generał Józef Zajączek, późniejszy namiestnik Królestwa Polskiego. Z jego inicjatywy w latach 1817-1819 świątynia przeszła gruntowną przebudowę w stylu romantycznego gotyku według projektu wybitnego architekta Chrystiana Piotra Aignera. Prace nadzorował budowniczy Wojciech Lange. Budowlę otoczono wówczas kolumnadą, a pod kaplicą św. Anny przygotowano kryptę grobową, w której ostatecznie pochowano fundatora. Nazwisko generała Józefa Zajączka zostało uwiecznione na Łuku Triumfalnym w Paryżu.

Fot. Portret gen. Józefa Zajączka.

Kolejna, gruntowna rozbudowa kościoła miała miejsce w latach 1905–1912 z inicjatywy proboszczów Pawła Patockiego i Adama Marczewskiego. W tym okresie rozebrano stary kościół, wykorzystując jego elementy podczas realizacji nowej budowli według projektu architekta Konstantego Wojciechowskiego. Projekt zakładał powiększenie świątyni oraz zmianę jej orientacji, nadając jej charakterystyczny, neogotycki wygląd, który zachowała do dziś. Wraz z przebudową kościół otrzymał również nowe wezwanie, nawiązujące do paryskiej bazyliki Sacré-Cœur.

Fot. Tablica nagrobna gen. Józefa Zajączka w kaplicy św. Anny w Opatówku.

Fot. Generał Józef Zajączek zapisany na paryskim Łuku Triumfalnym jako "Zayonscheck".

Architektura i unikalny układ przestrzenny

Współczesna architektura kościoła reprezentuje styl neogotycki, z zachowaniem nielicznych elementów gotyckich z XIV wieku oraz neoromańskich zdobień. Ze względu na dwudziestowieczną przebudowę, świątynia nie jest zorientowana w klasyczny sposób – prezbiterium zostało odwrócone na zachód. Fasadę wschodnią tworzą dwie strzeliste wieże zwieńczone namiotowymi hełmami ze sterczynami, podczas gdy w części zachodniej zachowano starszą wieżę pochodzącą z przebudowy generała Zajączka. Zewnętrzne mury budowli akcentują wmurowane półkolumny połączone ślepymi arkadami, które stanowią bezpośrednie nawiązanie do dziewiętnastowiecznej kolumnady.

Ciekawym detalem historycznym na zewnętrznej ścianie kościoła, widocznym od strony ulicy na wysokości około 1,6 m od ziemi, jest przedwojenny reper geodezyjny. To mocno pordzewiała, metalowa tabliczka o wymiarach 10 x 20 cm, zamocowana przy użyciu zaprawy. Wytłoczono na niej orła w koronie, po którego lewej stronie znajduje się litera „P”, a po prawej „N” – oznaczające precyzyjną niwelację. Orzeł jest podkreślony poziomą kreską (stanowiącą główny punkt odniesienia do pomiarów), pod którą widnieje napis: „ZNAK WYSOKOŚCI”. Ten precyzyjny reper niwelacji Polski został założony prawdopodobnie w latach 1932-1937 przez Biuro Pomiarowe Ministerstwa Komunikacji. Służył on jako niezmienny punkt geodezyjny, pozwalający na dokładne wyznaczenie wysokości nad poziomem morza w trakcie różnego rodzaju prac budowlanych i pomiarowych w okolicy.

Fot. Reper geodezyjny prawdopodobnie z lat 1932-37 na elewacji kościoła w Opatówku.

Wnętrze, prezbiterium i zabytkowe wyposażenie

Trzynawowe, bazylikowe wnętrze kościoła jest wyjątkowo obszerne i posiada bogate wyposażenie ufundowane nierzadko przez lokalnych przemysłowców. Prezbiterium przyciąga uwagę błękitną polichromią z 1937 roku autorstwa Jerzego Wronowskiego, na której umieszczono motywy ofiarne i ornamenty geometryczne. Z tej części kościoła prowadzą wejścia do zabytkowej kaplicy św. Anny oraz zakrystii.

• Neogotycki ołtarz główny z 1912 roku to dzieło rzeźbiarza Nowakowskiego z Poznania. Konstrukcją przypomina on gotycką monstrancję.
• Ołtarz sfinansowali miejscowi fabrykanci, Maria i Ferdynand Nietsche, mimo że sami byli wyznania ewangelickiego.
• Centralnie umieszczoną postać Chrystusa w dniach odpustu przesłania tradycyjny obraz św. Doroty, dawnej patronki tego miejsca.
• W ołtarzach bocznych podziwiać można wizerunki Matki Boskiej Częstochowskiej, św. Judy Tadeusza oraz barokową rzeźbę Chrystusa ukrzyżowanego.
• Kunsztowna ambona ozdobiona jest wizerunkami czterech ewangelistów oraz rzeźbą Jezusa Dobrego Pasterza na baldachimie.

Zabytkowe witraże i historyczny tryptyk

Świątynię rozświetla bogaty zbiór przeszkleń wykonanych w renomowanej krakowskiej pracowni S. G. Żeleńskiego. Witraże ulokowane w nawach bocznych i fasadzie przedstawiają sylwetki dwunastu apostołów, św. Annę, św. Barbarę oraz św. Dorotę. Kompozycje charakteryzują się kwiecistymi ramami, bogatą symboliką chrześcijańską oraz herbami szlacheckimi fundatorów. Warto również wspomnieć o słynnym średniowiecznym dziele znanym jako Tryptyk z Opatówka, datowanym na około 1460 rok. Ten bezcenny gotycki ołtarz, ukazujący Matkę Boską z Dzieciątkiem oraz świętych, pierwotnie znajdował się w opisywanym kościele, a dziś jest jednym z ważnych eksponatów Muzeum Narodowego w Warszawie.

Źródło: wikipedia.pl, zabytek.pl, 

Fot. Waldemar Rusek, wikimedia, krajoznawcy.info.pl