Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Opatówku

Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Opatówku (historycznie również św. Doroty) to rzymskokatolicka świątynia parafialna znajdująca się w mieście Opatówek, zlokalizowanym w województwie wielkopolskim. Obiekt usytuowano już w średniowieczu poza rynkiem, co dowodzi, że budowla była ściślej związana z zamkiem arcybiskupów z Gniezna niż z samym układem przestrzennym miasta. Imponująca ceglana bryła stanowi do dziś główną dominantę w panoramie miejscowości i jest cennym świadectwem jej historycznej świetności.

Historia powstania i kolejne przebudowy

W miejscu obecnej budowli wznoszono na przestrzeni wieków kilka kolejnych świątyń. Pierwszy, prawdopodobnie drewniany kościół, został zastąpiony około 1370 roku murowaną, gotycką budowlą ufundowaną przez arcybiskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego i poświęconą św. Dorocie. Świątynia na planie krzyża posiadała drewniane sklepienie nawy głównej, absydę od wschodu oraz niewielką wieżę na zachodzie. Na początku XVII wieku dostawiono do niej z ofiar wiernych kaplicę św. Anny, która służyła miejscowemu bractwu. Pozostałością tej średniowiecznej architektury jest zachowane do dziś niewielkie, gotyckie okienko oddzielające prezbiterium od kaplicy.

Fot. Rysunek przedstawiający stary kościół w Opatówku (fot. Waldemar Rusek).

Kluczowym momentem dla obiektu był początek XIX wieku, kiedy to właścicielem dóbr opatóweckich został generał Józef Zajączek, późniejszy namiestnik Królestwa Polskiego. Z jego inicjatywy w latach 1817-1819 świątynia przeszła gruntowną przebudowę w stylu romantycznego gotyku według projektu wybitnego architekta Chrystiana Piotra Aignera. Prace nadzorował budowniczy Wojciech Lange. Budowlę otoczono wówczas kolumnadą, a pod kaplicą św. Anny przygotowano kryptę grobową, w której ostatecznie pochowano fundatora. Nazwisko generała Józefa Zajączka zostało uwiecznione na Łuku Triumfalnym w Paryżu.

Kolejna potężna rozbudowa miała miejsce w latach 1905-1912 z inicjatywy proboszczów Pawła Patockiego i Adama Marczewskiego. Projekt architekta Konstantego Wojciechowskiego powiększył i zmienił orientację kościoła, nadając mu dzisiejszy neogotycki wygląd i nowe wezwanie nawiązujące do paryskiej bazyliki Sacré-Coeur.

Fot. Tablica nagrobna gen. Józefa Zajączka w kaplicy św. Anny w Opatówku.

Fot. Generał Józef Zajączek zapisany na paryskim Łuku Triumfalnym jako "Zayonscheck".

Architektura i unikalny układ przestrzenny

Współczesna architektura kościoła reprezentuje styl neogotycki, z zachowaniem nielicznych elementów gotyckich z XIV wieku oraz neoromańskich zdobień. Ze względu na dwudziestowieczną przebudowę, świątynia nie jest zorientowana w klasyczny sposób – prezbiterium zostało odwrócone na zachód. Fasadę wschodnią tworzą dwie strzeliste wieże zwieńczone namiotowymi hełmami ze sterczynami, podczas gdy w części zachodniej zachowano starszą wieżę pochodzącą z przebudowy generała Zajączka. Zewnętrzne mury budowli akcentują wmurowane półkolumny połączone ślepymi arkadami, które stanowią bezpośrednie nawiązanie do dziewiętnastowiecznej kolumnady.

Wnętrze, prezbiterium i zabytkowe wyposażenie

Trzynawowe, bazylikowe wnętrze kościoła jest wyjątkowo obszerne i posiada bogate wyposażenie ufundowane nierzadko przez lokalnych przemysłowców. Prezbiterium przyciąga uwagę błękitną polichromią z 1937 roku autorstwa Jerzego Wronowskiego, na której umieszczono motywy ofiarne i ornamenty geometryczne. Z tej części kościoła prowadzą wejścia do zabytkowej kaplicy św. Anny oraz zakrystii.

• Neogotycki ołtarz główny z 1912 roku to dzieło rzeźbiarza Nowakowskiego z Poznania. Konstrukcją przypomina on gotycką monstrancję.
• Ołtarz sfinansowali miejscowi fabrykanci, Maria i Ferdynand Nietsche, mimo że sami byli wyznania ewangelickiego.
• Centralnie umieszczoną postać Chrystusa w dniach odpustu przesłania tradycyjny obraz św. Doroty, dawnej patronki tego miejsca.
• W ołtarzach bocznych podziwiać można wizerunki Matki Boskiej Częstochowskiej, św. Judy Tadeusza oraz barokową rzeźbę Chrystusa ukrzyżowanego.
• Kunsztowna ambona ozdobiona jest wizerunkami czterech ewangelistów oraz rzeźbą Jezusa Dobrego Pasterza na baldachimie.

Zabytkowe witraże i historyczny tryptyk

Świątynię rozświetla bogaty zbiór przeszkleń wykonanych w renomowanej krakowskiej pracowni S. G. Żeleńskiego. Witraże ulokowane w nawach bocznych i fasadzie przedstawiają sylwetki dwunastu apostołów, św. Annę, św. Barbarę oraz św. Dorotę. Kompozycje charakteryzują się kwiecistymi ramami, bogatą symboliką chrześcijańską oraz herbami szlacheckimi fundatorów. Warto również wspomnieć o słynnym średniowiecznym dziele znanym jako Tryptyk z Opatówka, datowanym na około 1460 rok. Ten bezcenny gotycki ołtarz, ukazujący Matkę Boską z Dzieciątkiem oraz świętych, pierwotnie znajdował się w opisywanym kościele, a dziś jest jednym z ważnych eksponatów Muzeum Narodowego w Warszawie.

Źródło: wikipedia.pl, zabytek.pl

Fot. Waldemar Rusek, wikimedia