Cmentarz parafialny w Tłokini Kościelnej

Cmentarz parafialny w Tłokini Kościelnej to położona na wzgórzu nekropolia, stanowiąca ważne świadectwo historii i przemian zachodzących na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci. Tłokinia Kościelna, zamieszkiwana przez około 600 mieszkańców wieś w powiecie kaliskim, wchodzi w skład rozleglejszej okolicy, którą tworzą również pobliskie miejscowości: Tłokinia Wielka, Tłokinia Mała i Tłokinia Nowa. Miejscowość ta szczyci się trzema obiektami wpisanymi do rejestru zabytków – oprócz wspomnianego cmentarza znajduje się tu imponujący pałac w Tłokini oraz zabytkowy, drewniany kościół pw. św. Jakuba Apostoła. Wejście na cmentarz w Tłokini Kościelnej usytuowane jest od strony ulicy Akacjowej.

Historia powstania parafii i cmentarza

Zabytkowy, drewniany kościół posadowiony na podmurówce został wzniesiony na przełomie XVII i XVIII wieku z inicjatywy kolegium wikariuszy kolegiaty kaliskiej. Świątynia, która przetrwała w doskonałym stanie do dnia dzisiejszego, skrywa w swoim wnętrzu wspaniały, barokowy ołtarz główny. Centralne miejsce zajmuje w nim obraz Matki Boskiej Tłokińskiej, będący wierną, siedemnastowieczną kopią słynnego wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej. O nieprzerwanym kulcie świadczą liczne wota wdzięczności rozwieszone wokół niego. W górnej części ołtarza znajduje się natomiast wizerunek św. Jakuba – głównego patrona kościoła, którego coroczny odpust przypada na dzień 25 lipca.

Miejscowa parafia pw. św. Jakuba Apostoła przynależy do dekanatu opatóweckiego w diecezji kaliskiej i obejmuje opieką duszpasterską około 1700 wiernych. Z tego względu zasięg terytorialny parafii jest dość rozległy, zrzeszając wiernych z miejscowości takich jak: Nędzerzew, Rożdżały, Tłokinia Kościelna, Tłokinia Mała, Tłokinia Nowa, Tłokinia Wielka, Zawady, Zduny i Zmyślanka.

Zabytkowy cmentarz znajduje się w niewielkiej odległości – zaledwie 300 metrów od budynku kościoła i sąsiadującej z nim plebanii. Założony w połowie XIX wieku, zajmuje powierzchnię około jednego hektara wytyczoną na planie czworoboku. To, co wyróżnia to miejsce, to wyjątkowe ukształtowanie terenu – cmentarz jest przepięknie usytuowany na wyraźnym wzniesieniu. Pod względem walorów widokowych miejsce to bywa przez odwiedzających oceniane jako piękniejsze od wielu znanych cmentarzy górskich. Obiekt jest niezwykle zadbany, drzewostan ograniczono głównie do obrzeży, a zmodernizowane schody oraz estetycznie wybrukowane główna aleja (biegnąca wzdłuż) oraz mniejsze alejki poprzeczne, zapewniają wygodny dostęp do grobów.

Zabytkowe mogiły i historyczni właściciele

Spacer główną aleją pozwala zapoznać się z najstarszymi i najcenniejszymi historycznie nagrobkami. Jednym z nich jest grób Anieli z Bogusławskich Chrystowskiej (zmarłej w 1900 roku). Była ona matką Ignacego Władysława Chrystowskiego (herbu Starża), który w latach 1915–1916 wzniósł we wsi zachowany do dziś wspaniały pałac, stawiając go na miejscu dawnego dworu swoich rodziców.

Zaraz za wejściem, po prawej stronie, wznosi się imponujący grobowiec rodzin Gościmskich i Suskich, do których niegdyś należał majątek Rożdżały. Spoczywają tam między innymi Juliusz Gościmski, Zofia Maria Gościmska oraz Brunon Suski z żoną Rozalią (z domu Gościmską). Współcześnie odrestaurowany pałac w Rożdżałach pełni funkcję nowoczesnego hospicjum prowadzonego przez Niepubliczny Zakład Medycyny Paliatywnej z Kalisza, a w jego holu dumnie wiszą portrety pochowanych w Tłokini właścicieli.

Teren wokół kaplicy i najstarszych rzędów skrywa wiele unikalnych pochówków, wśród których warto wymienić nagrobek Bibijanny Małkowskiej z 1904 roku, grób Piotra Witona z 1912 roku, Antoniego Młynarczyka z 1917 roku, mogiłę młodego Leonarda Krysiaka z 1918 roku czy Jana Błażejewskiego z 1921 roku. Znajdują się tu również późniejsze miejsca pochówku z okresu międzywojennego, takie jak grób Katarzyny Bęben z 1925 roku, mogiła Katarzyny i Jurka Piczulskich z lat 30. oraz okazałe grobowce rodzin Wielgosz, Wochlik i Pilas. Z racji tego, że miejscowy kościół nie posiada własnej krypty podziemnej, wyjątkowo dużą grupę osób spoczywających na cmentarzu stanowią dawni proboszczowie, tacy jak: ks. Władysław Perliński, ks. Leonard Kryściak, ks. Stanisław Karliński oraz ks. Władysław Mroziński.

Wojenne losy i nietypowe pochówki

Na przestrzeni dziesięcioleci powierzchnia cmentarza uległa powiększeniu. Przez to historyczna mogiła dwunastu żołnierzy radzieckich, poległych 22 stycznia 1945 roku, która niegdyś znajdowała się na samym brzegu nekropolii, dzisiaj znalazła się niemal w jej centrum. Wykonany około 1968 roku grobowiec jest objęty szczególną ochroną prawną, wynikającą z wciąż aktualizowanej ustawy z 28 marca 1933 roku o grobach i cmentarzach wojennych, a także zabezpieczony odpowiednimi konwencjami międzynarodowymi, zabraniającymi jego likwidacji lub samowolnego przenoszenia.

Na cmentarzu można odnaleźć także miejsca świadczące o skomplikowanych uwarunkowaniach społecznych i religijnych dawnej prowincji. Dobrym przykładem jest grób Marii Biłykównej, wieloletniej i cenionej nauczycielki ze szkoły podstawowej w Tłokini Wielkiej, która pracowała z dziećmi aż do wybuchu II wojny światowej. Pierwotnie pochowano ją poza obrębem dawnych murów cmentarnych, wyłącznie z tego powodu, że była wyznania prawosławnego. Dopiero późniejsze powiększenie terenu włączyło jej mogiłę w oficjalne granice nekropolii.

Współczesne ślady na cmentarzu

Wśród współczesnych grobowców znajduje się także mogiła lokalnych przedsiębiorców – ojca i córki (Jana Wolfa i Kingi Legg), którzy zbudowali prężnie działające przedsiębiorstwo zajmujące się uprawą, hodowlą i masowym skupem pomidorów od miejscowych rolników. Jan Wolf udzielał się również politycznie, pełniąc przez pewien czas funkcję wójta w sąsiednim Opatówku. Tragiczny los spotkał jego córkę, która po przeprowadzce do Wielkiej Brytanii została brutalnie zamordowana przez swojego partnera w ekskluzywnym paryskim Hotelu Bristol.

Źródło: Waldemar Rusek, Fot. Waldemar Rusek