Cmentarz parafialny w Opatówku

Cmentarz parafialny w Opatówku utworzono w roku 1855, choć tradycje grzebalne w tej miejscowości sięgają wczesnego średniowiecza. Obecnie nekropolia zajmuje powierzchnię 2,39 hektara i zlokalizowana jest na dawnym terenie zalesionym, z dala od pierwotnych zabudowań dworskich. Obiekt ten, położony w regionie, jakim jest województwo wielkopolskie, stanowi niezwykle cenne świadectwo lokalnej historii, przechowując pamięć o dawnych mieszkańcach, żołnierzach oraz osobach zasłużonych dla rozwoju całego regionu.

Najstarsze miejsca pochówku i ich ewolucja

W zamierzchłej przeszłości zmarłych chowano w bezpośrednim sąsiedztwie świątyń. Pierwotny cmentarz znajdował się wokół drewnianego kościoła, a w późniejszym okresie przy nowej budowli wzniesionej około 1360 roku. W połowie XVIII wieku, za czasów proboszcza Andrzeja Piątkiewicza, pełniącego funkcję oficjała i prałata w Kaliszu, zbudowano kostnicę na przykościelnym terenie. W tym samym czasie założono nowe miejsce grzebalne usytuowane przy dzisiejszej ulicy Piaskowej, za istniejącym wówczas kanałem. Podczas przebudowy kościoła około 1817 roku, stary cmentarz przykościelny otoczono żelaznymi słupkami i łańcuchami. Do 1855 roku jego teren uległ znacznemu zmniejszeniu i służył głównie do organizacji uroczystych procesji.

Utworzenie obecnego cmentarza

Na początku XIX wieku ówczesny właściciel dóbr, generał Józef Zajączek, przeznaczył tereny przy ulicy Piaskowej pod zabudowania folwarczne. Zajął część cmentarza pod owczarnię, której zabytkowy budynek istnieje do dzisiaj, a w zamian ofiarował nowy teren w lesie dworskim. Nowa nekropolia objęła powierzchnię trzech mórg. W 1845 roku dozór kościelny, w skład którego wchodzili dziedzic Ignacy Radoszewski, proboszcz Józef Kamiński oraz burmistrz Jan Kanty Giller, podjął oficjalną decyzję o likwidacji starego cmentarza. Ekshumacja i przeniesienie szczątków nastąpiły około 1850 roku, a prace te wykonali samodzielnie miejscowi parafianie. W 1855 roku nowy cmentarz posiadał już bramę i był w pełni opalisadowany, a w jego południowo-zachodniej części grzebano ofiary epidemii.

Przemiany terytorialne w czasie wojen

Północno-zachodnią część nekropolii stanowi cmentarz ewangelicki. W trakcie II wojny światowej niemieccy okupanci powiększyli jego obszar, przesuwając granice w stronę bramy wejściowej i niwelując znajdujące się tam mogiły katolickie. Po zakończeniu działań zbrojnych teren ten powrócił w granice cmentarza rzymskokatolickiego. W odzyskanej części początkowo pochowano żołnierzy radzieckich, poległych w styczniu 1945 roku, których szczątki przeniesiono tu z opatowskiego rynku, a po kilku latach ostatecznie przeniesiono na cmentarz wojskowy w Kaliszu. Szczątki żołnierzy niemieckich, pochowanych w części ewangelickiej, zostały ekshumowane we wrześniu 1994 roku i przeniesione na cmentarz Miłostowo w Poznaniu.

Architektura cmentarna i historyczne nagrobki

Do czasów współczesnych przetrwał historyczny układ nekropolii. W centralnym punkcie głównej Alei Zmartwychwstania ustawiono krzyż, a po prawej stronie znajduje się zabytkowa Kaplica Radoszewskich wzniesiona w 1836 roku. W jej sąsiedztwie zachowały się najstarsze grobowce z końca XIX wieku. Dużą wartość artystyczną prezentują nagrobki z początku XX wieku, w tym rzeźba Matki Boskiej autorstwa Pawła Krzyżanowskiego oraz realizacje z kaliskiego zakładu braci Ginter, a także warsztatów Kuczamera i Stawickiego. Coraz rzadziej można spotkać dawne mogiły ziemne z drewnianymi krzyżami, które z biegiem lat ustąpiły miejsca pomnikom wykonanym z lastryka.

Niektóre źródła podją, że na terenie cmentarza znajduje się kaplica grobowa generała Józefa Zajączka. Zasadniczo jednak przekazy historyczne jednoznacznie wskazują, że sam generał został pochowany w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa w Opatówku, jego serce złożono w warszawskim kościele bernardynów, natomiast pozostałe wnętrzności spoczęły w katakumbach na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Zasłużeni pochowani na cmentarzu

Nekropolia jest miejscem wiecznego spoczynku dla wielu wybitnych postaci, które trwale zapisały się na kartach historii lokalnej i narodowej. Zostali tu pochowani między innymi:

• Jan Kanty Giller, oficer wojsk napoleońskich, burmistrz Opatówka oraz ojciec Agatona i Stefana.
• Stefan January Giller, ceniony poeta i lokalny pedagog.
• Konstanty Stokowski, aktywny uczestnik powstania styczniowego z 1863 roku.
• Piotr Szadkowski, kawaler orderu Virtuti Militari za wybitne zasługi w wojnie 1920 roku.
• Józef Kliber i Józef Nowak, żołnierze biorący bezpośredni udział w walkach w 1920 roku.
• Józef Piliński, zasłużony pedagog oraz historyk dokumentujący dzieje Opatówka.
• Ksawery Kostro, szanowany felczer, oddany leczeniu miejscowej ludności.
• Wacława z Kindlerów Essersowa, utalentowana malarka, spoczywająca u boku męża Korneliusza.
• Ignacy Łukaszczyk, dzielny harcerz, który na początku wojny ukrył sztandar harcerski.
• Berta Lehman, która w późniejszych latach okupacji przechowywała wspomniany sztandar, pochowana na cmentarzu ewangelickim.
• Ksiądz Paweł Patocki oraz najbliższa rodzina i bracia pisarza Eligiusza Kor-Walczaka.

Infrastruktura i współczesna opieka nad zabytkami

Pod koniec lat trzydziestych XX wieku, z inicjatywy proboszcza Jerzego Bekiera i prefekta Edmunda Perczaka, przeprowadzono gruntowne uporządkowanie terenu. Posadzono topole włoskie, wykopano studnię sfinansowaną ze zbiórek społecznych i nadano alejkom nazwy, takie jak Aleja Wiecznej Chwały, Aleja Golgoty czy Aleja Sądu Ostatecznego. Choć nazwy te wyszły z codziennego użycia, jesienią 2002 roku przywrócono je na pamiątkowych tabliczkach. Obecnie cmentarz traci swój leśny charakter z powodu obumierania starych topoli. Mimo nowoczesnej zabudowy cmentarnej, lokalni społecznicy wciąż dbają o historyczne dziedzictwo, czego doskonałym przykładem jest odnowienie krzyża na grobie felczera Ksawerego Kostro.

Zarządca cmentarza: parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Opatówku (http://www.parafiaopatowek.pl).

Źródło: Waldemar Rusek, zabytek.pl, archiwum.biblioteka.opatowek.pl