Cerkiew śś. Kosmy i Damiana w Kotani

Cerkiew śś. Kosmy i Damiana w Kotani to jeden z najpiękniejszych i najbardziej autentycznych przykładów dawnego kunsztu cieśli ludowych, jaki ma do zaoferowania turystom województwo podkarpackie. Ta dawna, łemkowska cerkiew greckokatolicka została wzniesiona w 1782 roku i stanowi do dziś niezwykle cenne dziedzictwo kulturowe regionu. Ze względu na swoje wybitne walory historyczne oraz artystyczne, obiekt ten został oficjalnie wpisany na krajową listę zabytków w 1985 roku. Stanowi on również jeden z najważniejszych i najchętniej odwiedzanych punktów, przez które dumnie przebiega znany, podkarpacki Szlak Architektury Drewnianej.

Historia powstania i wczesne dzieje świątyni

Początki istnienia tego wyjątkowego obiektu sakralnego sięgają drugiej połowy osiemnastego wieku. W 1763 roku znany szlachcic Franciszek Ferdynand Lubomirski wydał oficjalny dokument donacyjny, na mocy którego wspaniałomyślnie przekazał lokalnej społeczności odpowiedni teren pod budowę nowej cerkwi. Prace budowlane zakończyły się ostatecznie w 1782 roku, a wzniesiona uroczyście świątynia przez wiele długich lat pełniła ważną funkcję filialnej cerkwi greckokatolickiej, podlegając bezpośrednio pod rozległą parafię w sąsiedniej miejscowości Krempna. Ząb czasu oraz surowe warunki klimatyczne wymuszały na mieszkańcach regularne dbanie o budowlę. Pierwszy, odnotowany w kronikach remont świątyni przeprowadzono z powodzeniem w 1841 roku. Kolejne, niezbędne prace konserwacyjne miały miejsce pod koniec XIX wieku, a duży, generalny remont wykonano w latach trzydziestych dwudziestego wieku, co pozwoliło budowli przetrwać zbliżające się, trudne czasy wojennej zawieruchy.

Trudne lata powojenne i wielka odbudowa

Dramatyczne wyludnienie tutejszych wsi, które nastąpiło tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej w ramach przymusowych akcji przesiedleńczych, sprawiło, że miejscowość Kotań opustoszała. Pozbawiona opieki wiernych, nieużytkowana i opuszczona cerkiew z roku na rok coraz bardziej niszczała, chyląc się powoli ku całkowitemu upadkowi. Szczęśliwie, w latach 1962–1963 doczekała się ona profesjonalnego, kapitalnego remontu, który dosłownie uratował ją przed zawaleniem. Całą drewnianą konstrukcję ostrożnie rozebrano na pojedyncze elementy, dokładnie zakonserwowano środkami chemicznymi i z ogromną precyzją złożono z powrotem, dokonując niezbędnych napraw zbutwiałych belek oraz drobnych uzupełnień stolarskich. Pokaźny dach świątyni ponownie przykryto tradycyjnym, szczelnym gontem. Z powodów bezpieczeństwa zabytkowy ikonostas zabrano wówczas do Muzeum Ikon w Łańcucie. Kolejny, ważny remont przeprowadzono na początku nowego tysiąclecia, w latach 2001–2004. Polegał on głównie na naprawie strzelistej wieży oraz uszkodzonego poszycia nawy i sanktuarium.

Klasyczna architektura zrębowa i konstrukcja dachu

Z punktu widzenia architektonicznego jest to klasyczna budowla drewniana, charakteryzująca się solidną konstrukcją zrębową. Świątynia jest w pełni orientowana, co oznacza, że jej ołtarz główny skierowany jest dokładnie na wschód, i posiada bardzo czytelny, trójdzielny układ przestrzenny. Składa się on z obszernego babińca, centralnej nawy głównej oraz nieco węższego prezbiterium. Nad babińcem dumnie góruje wysoka wieża o stabilnej konstrukcji ramowej. Posiada ona charakterystyczne, mocno pochyłe ściany, a na samej górze znajduje się nadwieszona izbica, która została pięknie zwieńczona tak zwaną pozorną latarnią. Ciekawym elementem jest również tak zwana zachata, czyli specyficzne obudowanie dolnej części wieży. Z kolei nad nawą i prezbiterium rozpościera się kunsztownie łamany dach o konstrukcji namiotowej, który zdobią zgrabne, niewielkie banie oraz misternie kute krzyże żelazne.

Zabytkowe wyposażenie i powrót dawnych ikon

Wnętrze tej drewnianej perły kryje w sobie równie interesujące rozwiązania konstrukcyjne i artystyczne. Nad nawą oraz prezbiterium wznoszą się bardzo charakterystyczne kopuły zrębowe, podczas gdy w babińcu zastosowano prosty strop płaski. Sam babiniec obiega naokoło drewniany chór muzyczny. Na zrębie kopuły nawy, tuż nad przejściem do prezbiterium, można podziwiać szesnaście przepięknych ikon, które stanowią cześć dawnego ikonostasu pochodzącego z przełomu XVII i XVIII wieku. Warto zaznaczyć, że w 2010 roku znaczna część ikonostasu szczęśliwie powróciła do świątyni, a w 2012 roku odzyskano kolejną część oryginalnego wyposażenia. Oprócz ikon, we wnętrzu znajduje się cenna nastawa ołtarzowa, w której umieszczono siedemnastowieczną kopię ikony patronów, czyli świętych Kosmy i Damiana. Wyposażenie uzupełniają stylowe lichtarze ołtarzowe, zdobiony feretron, dwie chorągwie procesyjne i pojedyncze, zabytkowe ikony. Obecnie budowla ta służy lokalnej społeczności i jest użytkowana jako rzymskokatolicki kościół filialny, przynależąc do parafii, której siedzibą jest drewniany kościół pw. św. Maksymiliana Kolbe w Krempnej.

Wyjątkowe lapidarium i magiczne otoczenie cerkwi

Teren bezpośrednio przylegający do drewnianych ścian świątyni jest równie fascynujący co same jej wnętrza. W 1963 roku, tuż po wielkim remoncie, wokół cerkwi utworzono niezwykle nostalgiczne lapidarium. Składa się ono z dwudziestu dwóch zabytkowych, kamiennych nagrobków oraz rzeźbionych figur przydrożnych, które z wielkim pietyzmem przeniesiono ze zrujnowanych cmentarzy w całkowicie wyludnionych wsiach, takich jak Nieznajowa, Żydowskie i Ciechania. Cały ten uduchowiony teren otacza niskie, kamienne ogrodzenie, które nakryto gontowym daszkiem, a wejścia strzeże piękna, drewniana brama pochodząca z XIX wieku. Na terenie przycerkiewnym znajdują się również oryginalne, miejscowe kamienne nagrobki, których żmudną i dokładną konserwację przeprowadzono w 2005 roku.

Wzorzec zachodniej architektury łemkowskiej

Omawiana świątynia jest zjawiskiem niezwykle ważnym dla badaczy kultury karpackiej. Należy ona do jednych z najbardziej reprezentatywnych i typowych budowli sakralnych, jakie masowo wznoszono niegdyś na obszarze zachodniej Łemkowszczyzny. Jej idealne proporcje i mistrzowskie wykonanie zyskały tak wielkie uznanie w oczach wschodnich etnografów, że w popularnym, dużym skansenie znajdującym się we Lwowie zdecydowano się zbudować jej całkowicie wierną kopię. Dzięki temu sylwetka tej niewielkiej, górskiej cerkwi może cieszyć oczy turystów i pasjonatów dawnej architektury drewnianej również poza obecnymi granicami naszego państwa.