Cmentarz łemkowski w Żydowskim

Cmentarz łemkowski w Żydowskim to niezwykle urokliwe i pełne nostalgii miejsce, które stanowi jedną z nielicznych pamiątek po dawnych gospodarzach tych górzystych terenów. Zlokalizowany jest on w rozległej dolinie, przez którą spokojnie przepływa potok Krempna. Ten malowniczy zakątek, który dumnie reprezentuje województwo podkarpackie, kryje w sobie niezwykłą historię o wielokulturowej przeszłości regionu, jakim jest dziki i zalesiony Beskid Niski. 

Cmentarz ten jest przystankiem nr 1 Ścieżki przyrodniczej Kiczera im prof. Jana Rafińskiego

Historia malowniczo położonej wsi przed wojną

Do 1945 roku we wspomnianej dolinie, dokładnie pomiędzy wzniesieniami takimi jak Żydowska Góra oraz Wysokie, znajdowała się tętniąca życiem, malowniczo położona wieś o nazwie Żydowskie. Przez osadę tę przebiegał bardzo ważny, dawny szlak handlowy, który prowadził od miejscowości Żmigród, aż do miast takich jak Bardejów, Preszów i Zborów. Wioskę tę w przeważającej większości zamieszkiwali rdzenni Łemkowie, czyli przedstawiciele jednej z unikalnych grup etnicznych, która od stuleci zamieszkiwała tereny Karpat Wschodnich. Oprócz nich żyło tam również kilka rodzin polskich oraz jedna rodzina żydowska. Współcześnie ślady ich niedawnej, codziennej obecności wciąż odnajdujemy w tutejszym, cichym krajobrazie, a najważniejszym z nich jest niewątpliwie stara nekropolia.

Tajemnice dawnego cmentarza grekokatolickiego

Najbardziej widoczną pamiątką przeszłości jest stary, grekokatolicki cmentarz parafialny. Ustalenie jego dokładnego, pierwotnego zasięgu jest obecnie praktycznie niemożliwe ze względu na to, że na przestrzeni dziesięcioleci wiele zabytkowych nagrobków uległo całkowitemu zniszczeniu, a teren gęsto zarósł dziką roślinnością. Co ciekawe, obszar nekropolii jest naturalnie podzielony na dwie części przez bezimienny, leśny potok. Badacze historii do dziś nie wiedzą z całą pewnością, czy kiedyś znajdowały się tu po prostu dwa odrębne cmentarze, czy też był to tylko jeden duży obiekt, który uległ naturalnemu podziałowi na skutek gwałtownej zmiany nurtu wspomnianego potoku wód opadowych.

Unikalna sztuka kamieniarska i symbolika wschodniego krzyża

Na terenie cmentarza zachowało się do dzisiaj zaledwie około szesnastu nagrobków. Kilka z nich można z pełnym przekonaniem zaliczyć do wybitnych zabytków miejscowej, niezwykle kunsztownej sztuki kamieniarskiej. Cmentarne pomniki budowano z powszechnie dostępnego w tych stronach, trwałego piaskowca.

• Na płaskich, solidnych kamiennych podstawach rzemieślnicy ustawiali masywne cokoły.
• Cokoły te były misternie zwieńczone charakterystycznymi, trójramiennymi krzyżami.
• Ludowa interpretacja biblii, czyli tak zwana interpretacja apokryficzna, w bardzo ciekawy sposób wyjaśnia specyficzny kształt tych obiektów.

Według wierzeń ludowych, dodatkowe, mocno przechylone ramię krzyża prawosławnego symbolizuje dwóch łotrów ukrzyżowanych wraz z Chrystusem. Podniesiony koniec wskazuje na tego, który poszedł prosto do nieba, natomiast opuszczony koniec symbolizuje tego, który trafił do piekła. Jednak badaczom znacznie bardziej prawdopodobne wydaje się, że owa unikalna forma ściśle związana jest z osobą świętego Andrzeja. Ten bardzo ważny dla wiernych prawosławnych święty poniósł okrutną śmierć męczeńską na wielkim krzyżu w kształcie litery X, gdyż szczerze uważał, że jest całkowicie niegodny zginąć dokładnie tak, jak Syn Boży. Przechylone dolne ramię krzyża wschodniego byłoby zatem symboliczną pamiątką męki świętego Andrzeja.

Wpływy wschodnie i zachodnie ukryte w rzeźbach

W zachowanych na cmentarzu postaciach ukrzyżowanego Chrystusa bardzo wyraźnie widoczne są artystyczne wpływy zarówno bogatej ikonografii wschodniej, jak i zachodniej. Wskazuje na to przede wszystkim charakterystyczny sposób ułożenia stóp na rzeźbionym krzyżu. W tradycji zachodniej ukazywano je zazwyczaj przybite razem, jednym dużym gwoździem, natomiast na wschodzie stopy zawsze rzeźbiono i przybijano osobno. Na większości starych nagrobków w opisywanej wsi jeszcze dziś można przy odrobinie wysiłku odczytać ruskie napisy. Zostały one starannie wyryte bezpośrednio na miękkim nagrobku z piaskowca bądź też na oddzielnych, wmurowanych w skałę tabliczkach. Szczególnie interesujący architektonicznie jest ocalały cokół z trzema przepięknymi płaskorzeźbami, które przedstawiają świętą Barbarę, Matkę Boską oraz świętego Jana.

Zniszczone świątynie i ocalałe, zarośnięte cerkwisko

Historia sakralna tego miejsca jest niezwykle burzliwa. Do wybuchu II wojny światowej we wsi prężnie istniały aż dwie cerkwie, z których jedna była grekokatolicka, a druga prawosławna. Obie te drewniane budowle uległy niestety całkowitemu zniszczeniu podczas dramatycznej, wojennej zawieruchy. Z historycznych zapisów wynika, że jeszcze w trudnych latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku na terenie obecnego cmentarza znajdowały się spalone ruiny drewnianej cerkwi grekokatolickiej wybudowanej w 1828 roku. Do naszych, współczesnych czasów w terenie przetrwało jedynie tak zwane cerkwisko, które jest otoczone ledwo widocznym, niskim nasypem z piaskowca. Stanowi on ostatnią pozostałość po zniszczonym, kamiennym ogrodzeniu dawnej świątyni. W jego uświęconym obrębie znajduje się dzisiaj jeden z zabytkowych nagrobków oraz okrągły, rzeźbiony kamień, który według domysłów historyków być może pełnił niegdyś doniosłą funkcję wiejskiej chrzcielnicy.

Przyroda jako najpiękniejszy, żywy pomnik przeszłości

Magia tego opuszczonego miejsca potęguje się zwłaszcza w ciepłym miesiącu, jakim jest czerwiec. Wtedy to cmentarnym zabytkom niezwykłego, wręcz mistycznego uroku dodają kwitnące na niebiesko łany chabra miękkowłosego, zwanego w botanice jako centaurea mollis. Ta niezwykle ekspansywna i wysoce wytrzymała na warunki atmosferyczne bylina była bardzo popularną rośliną ozdobną, która była celowo i z wielką troską nasadzana przez Łemków w ich przydomowych ogródkach oraz w najważniejszych miejscach kultu religijnego. Przetrwała ona wysiedlenia i do dziś co roku pokrywa starą nekropolię kwiecistym dywanem.

Wzruszającym wspomnieniem o zaginionej wsi Żydowskie jest również kilka zachowanych w głębokim lesie przydrożnych kapliczek i samotnych krzyży. Nie można zapomnieć także o zdziczałych, starych drzewach owocowych rosnących niegdyś przy każdej tradycyjnej, łemkowskiej chyży. Możemy je bez przeszkód podziwiać, spokojnie wędrując wzdłuż wyboistej drogi przebiegającej przez tę nieistniejącą już od dawna wioskę. Elementy te doskonale się uzupełniają i dodają absolutnie niezwykłego uroku naturalnemu pejzażowi tej cudownej części polskich gór.