Grodzisko w Jeleniej Górze-Grabarach

Grodzisko w Jeleniej Górze-Grabarach to niezwykle cenny ślad wczesnośredniowiecznego osadnictwa na terenie Dolnego Śląska. Stanowi ono kluczowy element zespołu grodowego z czasów plemiennych, w którego skład wchodziło właściwe założenie obronne usytuowane na wzgórzu oraz rozległa osada przygrodowa położona u jego stóp, bezpośrednio nad rzeką Złotuchą. Obiekt ten przez lata budził zainteresowanie historyków i archeologów, a najnowsze badania rzuciły nowe światło na jego chronologię i znaczenie dla regionu, wiążąc go bezpośrednio z plemieniem Bobrzan.

Lokalizacja i ukształtowanie terenu

Zabytek zlokalizowany jest w malowniczym mezoregionie, jakim jest Kotlina Jeleniogórska. Stanowisko archeologiczne znajduje się na cyplu zalesionego wzniesienia o wysokości 376 m n.p.m., należącego do Wzgórz Dziwiszowskich. Miejsce to wybrano nieprzypadkowo – położenie na północ od ujścia potoku Złotucha do rzeki Bóbr zapewniało naturalne walory obronne. Grodzisko leży w granicach administracyjnych miasta Jelenia Góra, w dzielnicy Grabary, około 380 metrów na północ od ulicy Konstytucji 3 Maja (obwodnicy miasta). Obecnie dostęp do obiektu jest swobodny, a prowadzi do niego droga polna biegnąca między potokiem a wzniesieniem.

Historia badań i kontrowersje wokół datowania

Wiedza o istnieniu tego obiektu sięga XIX wieku. O grodzisku wspominali w swoich kronikach niemieccy badacze i kronikarze, tacy jak Johann Karl Herbst w 1849 roku czy Moritz Vogt w 1876 roku. Przez długi czas datowanie założenia było przedmiotem sporów. Istniała koncepcja, promowana m.in. przez Wandę Sarnowską prowadzącą badania w latach 50. XX wieku, że wzniesienie to zajmowała osada obronna kultury łużyckiej z przełomu epoki brązu i żelaza. Badania te prowadzono przy okazji prac wykopaliskowych na innym ważnym obiekcie, którym jest Wzgórze Krzywoustego.

Przełom nastąpił dopiero na początku XXI wieku. W 2001 roku zespół archeologów pod kierunkiem Roberta Rzeszowskiego i Tomasza Wrocławskiego przeprowadził nowoczesne badania sondażowe. Odkrycie spalonego wału oraz analiza kilkudziesięciu fragmentów ceramiki pozwoliły na precyzyjne ustalenie metryki obiektu. Potwierdzono, że gród funkcjonował w czasach plemiennych, konkretnie w VIII-IX wieku, co czyni go jednym z najstarszych wczesnośredniowiecznych założeń obronnych w Sudetach. Ostatecznie upadł w wyniku pożaru w IX wieku i nie został odbudowany.

Konstrukcja i architektura obronna

Grodzisko w Grabarach to założenie jednoczłonowe, wzniesione na planie wydłużonego owalu o wymiarach 45 na 25 metrów. Centralną część stanowił majdan o powierzchni około 2,5 ara, otoczony potężnym wałem. Badania wykazały, że fortyfikacje te były niezwykle zaawansowane jak na swoje czasy. Wał u podstawy miał szerokość aż 15 metrów, a jego zachowana do dziś wysokość wewnętrzna sięga 1,5 metra.

Konstrukcja wału opierała się na drewnianych skrzyniach wypełnionych ziemią. Całość była nakryta glinianym płaszczem, który miał chronić drewno przed ogniem, a od zewnątrz dodatkowo zabezpieczona kamienną oblicówką (płaszczem kamiennym). Tego typu technika budowlana sugeruje wpływy lub powiązania z kręgiem kultur Państwa Wielkomorawskiego. Do wnętrza grodu prowadziła jedyna brama usytuowana w zachodniej części obwodu.

Osada przygrodowa i życie codzienne Bobrzan

Grodzisko pełniło głównie funkcję refugium – miejsca schronienia w razie zagrożenia, natomiast codzienne życie toczyło się u jego stóp. Kilkadziesiąt metrów na zachód, nad brzegiem Złotuchy, odkryto pozostałości otwartej osady, która funkcjonowała równolegle z grodem (VIII-X wiek). Archeolodzy natrafili tam na ślady trzech domostw oraz liczne zabytki ruchome.

Wśród znalezisk, które obecnie przechowuje Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze, znajdują się fragmenty ceramiki, przęśliki, osełki, a także przedmioty żelazne, takie jak noże i radlica. Obecność żużli świadczy o tym, że mieszkańcy zajmowali się wytopem lub obróbką żelaza. Niezwykle interesującym odkryciem jest naczynie gliniane z wyrytą swastyką – prastarym symbolem solarnym. Znaleziono je pod podłogą jednego z domów i zinterpretowano jako ofiarę zakładzinową, co dowodzi, że tutejsza ludność kultywowała wierzenia przedchrześcijańskie.

Znaczenie obiektu dla historii regionu

Zespół osadniczy w Grabarach jest dowodem na to, że Kotlina Jeleniogórska była zasiedlona przez Słowian znacznie wcześniej, niż sugerowałyby to późniejsze lokacje miast. Stanisław Firszt, dyrektor instytucji Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, podkreślał w wywiadach, że jest to jedno z najlepiej rozpoznanych stanowisk archeologicznych wiązanych z plemieniem Bobrzan w tej części Sudetów. Odkrycie ponad 300 artefaktów pozwoliło na zrewidowanie poglądów o "pustce osadniczej" w tym rejonie przed powstaniem państwa Piastów.