Zamek w Czorsztynie

Zamek w Czorsztynie to jedna z najbardziej rozpoznawalnych warowni w południowej Polsce, wznosząca się majestatycznie nad taflą Jeziora Czorsztyńskiego. Te malownicze ruiny, położone w sercu Pienin, stanowią świadectwo burzliwej historii pogranicza polsko-węgierskiego. Od wieków budowla ta strzegła szlaków handlowych i była niemym świadkiem wizyt królów, buntów chłopskich oraz wojennych zawieruch. Dziś, będąc pod opieką Pienińskiego Parku Narodowego, przyciąga tysiące turystów spragnionych nie tylko lekcji historii, ale i zapierających dech w piersiach widoków na Tatry i sąsiedni zamek w Niedzicy.

Lokalizacja i geologia Zamkowej Góry

Obiekt usytuowany jest na charakterystycznym wzniesieniu zwanym Zamkową Górą (588 m n.p.m.), która geologicznie zbudowana jest z wapienia krynoidowego i amonitowego. Wzgórze to wznosi się na lewym brzegu doliny Dunajca, a obecnie znajduje się około 50 metrów powyżej lustra wody sztucznego zbiornika. Co ciekawe, przed powstaniem zapory i zalaniem doliny, ruiny górowały aż 95 metrów nad dnem rzeki, co czyniło je trudnym do zdobycia punktem obronnym. Po przeciwnej stronie akwenu widoczna jest inna historyczna fortyfikacja – zamek Dunajec w miejscowości Niedzica.

Unikalne położenie sprawia, że obszar ten charakteryzuje się specyficznym mikroklimatem. Już w 1921 roku władze niepodległej Polski uznały Zamkową Górę za ścisły rezerwat przyrody. Decyzja ta podyktowana była występowaniem tu rzadkich gatunków roślin, takich jak endemit pszonak pieniński. Obecnie teren ten włączony jest w struktury obszaru chronionego, jakim są Pieniny.

Początki strażnicy i czasy Kazimierza Wielkiego

Pierwsze fortyfikacje na wzgórzu powstały prawdopodobnie już w XIII wieku i miały formę drewniano-ziemną, z charakterystyczną cylindryczną wieżą (stołpem). Początkowo tereny te należały do klasztoru klarysek ze Starego Sącza, a inicjatorką osadnictwa była prawdopodobnie święta Kinga. Warownia, znana wówczas również jako Wronin, miała za zadanie hamować kolonizację węgierską i stanowić oparcie dla osadników polskich.

Przełomowym momentem w dziejach obiektu było jego przejęcie przez monarchię. W XIV wieku król Kazimierz Wielki, doceniając strategiczne znaczenie miejsca, dokonał znacznej rozbudowy. Zamek stał się własnością królewską i kluczowym elementem systemu obronnego, strzegącym skrzyżowania szlaków handlowych (Via Magna) prowadzących na Węgry, a także w stronę miast takich jak Kraków, Nowy Sącz czy Nowy Targ. W murach warowni gościli najwięksi władcy, w tym Ludwik Węgierski, Jadwiga Andegaweńska czy Władysław Jagiełło.

Złoty wiek i rządy starostów

W XV wieku, ze względu na trudności finansowe skarbu królewskiego, zamek często trafiał w ręce zastawników. Kolejni starostowie dokonywali modernizacji, jednak największe zmiany przyniósł wiek XVII i rządy Jana Baranowskiego. To właśnie on w latach 1629–1643 przekształcił surową gotycką twierdzę w renesansową rezydencję. Wzniósł on potężną, czterokondygnacyjną basztę artyleryjską, zwaną dziś basztą Baranowskiego, oraz rozbudował część mieszkalną.

Baranowski zapisał się w historii nie tylko jako budowniczy, ale także jako surowy pan, bezlitośnie traktujący poddanych. Jego konflikty z mieszczanami z pobliskiego miasta Krościenko nad Dunajcem przeszły do legendy i stały się zarzewiem lokalnych buntów.

Burzliwy wiek XVII i powstanie Kostki-Napierskiego

Zamek był świadkiem jednego z najsłynniejszych zrywów chłopskich w historii Polski. W 1651 roku, wykorzystując sfałszowane listy królewskie, warownię zajął Aleksander Kostka-Napierski. Buntownik planował uczynić z niej bazę dla swojego powstania, jednak po krótkim oblężeniu został pokonany przez wojska biskupa krakowskiego. Przywódca rebelii skończył tragicznie, zostając nabitym na pal.

Kilka lat później, podczas potopu szwedzkiego, w czorsztyńskich murach schronienie znalazł król Jan Kazimierz, uciekający przed najeźdźcą. To tutaj zdeponowano wówczas insygnia koronne i archiwum państwowe, które następnie ukryto na Spiszu.

Upadek i ruina

Powolny upadek świetności zamku rozpoczął się w XVIII wieku. W czasie wojny o sukcesję polską (lata 30. XVIII w.) obiekt został zdewastowany przez wojska kozackie, które spaliły okoliczne zabudowania, w tym Szczawnica również ucierpiała w wyniku tych najazdów. W 1790 roku od uderzenia pioruna spłonęły dachy, co przypieczętowało los budowli jako ruiny.

Ostatni starosta, Józef Makary Potocki, a później rodzina Drohojowskich, nie posiadali wystarczających środków na odbudowę. W XIX wieku opuszczone mury stały się "romantyczną ruiną", inspirującą artystów i poetów, ale jednocześnie niszczały, rozbierane przez okoliczną ludność na materiał budowlany.

Legendy i tajemnice

Jak każde stare zamczysko, tak i Czorsztyn ma swoje legendy. Najpopularniejsza z nich opowiada o ukrytym w lochach skarbie, którego strzegą diabły. Według podań, dwóch śmiałków próbowało go zdobyć w noc Trzech Króli, jednak bogactwa rozpłynęły się w powietrzu. Inna historia wiąże się z postacią Piotra Wydżgi, średniowiecznego rycerza, który rzekomo ukrył tu złoto wydobyte w okolicznych górach, a następnie wywiózł je do Prus.

Architektura i zwiedzanie

Obecnie ruiny są zabezpieczone i udostępnione dla turystów. Trasa zwiedzania prowadzi przez trzy główne części dawnego założenia:

• Zamek dolny (Przygródek): Niegdyś mieściły się tu zabudowania gospodarcze, stajnie i browar. Dziś widoczne są relikty murów obwodowych i brama wjazdowa.
• Zamek średni: Centralnym punktem jest tu wspomniana baszta Baranowskiego, w której można oglądać wystawy historyczne oraz lapidarium.
• Zamek górny: Najstarsza część, z której roztacza się wspaniała panorama. Zachowały się tu fragmenty gotyckich murów, okien i sklepień.

Warto zwrócić uwagę na detale architektoniczne, takie jak renesansowe portale czy zachowane inskrypcje. Z tarasów widokowych doskonale widać okoliczne miejscowości, takie jak Kluszkowce, Maniowy czy Sromowce Niżne. Jest to obowiązkowy punkt na mapie każdego turysty odwiedzającego ten region Małopolski.

Godziny zwiedzania i bilety 

Zamek w Czorsztynie jest udostępniony do zwiedzania w różnych godzinach w zależności od pory roku.

• od 1 października do 30 kwietnia obiekt czynny jest w godzinach 10:00–15:00, z wyjątkiem poniedziałków, kiedy zamek pozostaje zamknięty.

• od 1 maja do 30 września, zamek można zwiedzać codziennie w godzinach 9:00–18:00.

•  1 stycznia, 1 listopada, w czasie Świąt Bożego Narodzenia oraz w Wielkanoc - zamek jest nieczynny.

Bilety wstępu

• bilety są do nabycia tylko w kasie na miejscu, w nowym punkcie kasowym przy wejściu do zamku.

• brak rezerwacji i przedsprzedaży – sprzedaż odbywa się tylko na bieżąco w kasie.

• brak ważnego biletu skutkuje koniecznością uiszczenia opłaty specjalnej w wysokości 3-krotności ceny normalnego biletu.