Dwór Szalayów w Szczawnicy

Dwór Szalayów w Szczawnicy to obiekt o fundamentalnym znaczeniu dla historii i tożsamości pienińskiego kurortu. Jest to najstarszy zachowany budynek w całym uzdrowisku, stanowiący namacalny dowód wizjonerskiej działalności rodu, który przekształcił małą górską osadę w jeden z najmodniejszych kurortów XIX-wiecznej Europy. Usytuowany przy ulicy Szalaya 80, ten klasycystyczny dwór, choć przez lata przechodził zmienne koleje losu, przetrwał do czasów współczesnych, pełniąc obecnie funkcje turystyczne jako pensjonat. Jego mury kryją w sobie opowieść o ambicjach, fortunach i upadkach, które były udziałem założycieli zdroju.

Geneza powstania i postać fundatora

Historia rezydencji sięga pierwszej połowy XIX wieku. Dwór został wybudowany w 1839 roku z inicjatywy Józefa Szalaya, węgierskiego szlachcica, który na zawsze zapisał się w kronikach jako właściwy twórca uzdrowiska Szczawnica. Szalay, przejmując dobra po ojcu Stefanie, miał ambitny plan stworzenia w Pieninach kurortu na wzór zachodnich stacji klimatycznych. Wzniesienie reprezentacyjnego dworu było jednym z pierwszych kroków w realizacji tej wizji.

Ciekawostką jest fakt, że obiekt ten, często nazywany w dawnych dokumentach "Pawilonem", pierwotnie nie pełnił funkcji stałego domu mieszkalnego dla rodziny. Jego przeznaczenie było bardziej oficjalne i towarzyskie – służył on jako miejsce reprezentacyjne, przeznaczone do przyjmowania znamienitych gości, którzy coraz liczniej zaczęli odwiedzać wody. To tutaj toczyło się życie towarzyskie ówczesnej elity, zapadały ważne decyzje dotyczące rozwoju miasta i odbywały się spotkania, które kształtowały atmosferę kurortu.

Architektura i dawne założenie parkowe

Budynek został wzniesiony w stylu klasycystycznym, co nadawało mu elegancji i powagi, odpowiedniej dla rangi jego właściciela. Jego prosta, ale harmonijna bryła doskonale wpisywała się w górski krajobraz, stanowiąc dominantę architektoniczną w ówczesnej, przeważnie drewnianej zabudowie wsi. W połowie XIX wieku dwór przeszedł nieznaczną przebudowę, która jednak nie zatarła jego pierwotnego charakteru.

Niezwykle istotnym elementem całego założenia był otaczający dwór park. Rezydencja, położona w malowniczym zakolu rzeczki Grajcarek, tonęła w zieleni, która została zaprojektowana z wielką dbałością o detale. Ogród zdobiły liczne elementy małej architektury: romantyczne kaskady, szumiące wodotryski oraz ozdobna sadzawka, które tworzyły atmosferę relaksu i luksusu. Józef Szalay, będący miłośnikiem przyrody, sprowadził do swojego parku rzadkie w naszym klimacie gatunki drzew. Spacerując alejkami, można było podziwiać takie okazy jak:

• tulipanowiec amerykański,
• życiodrzew,
• sumak perukowaty,
• buk krwawy,
• jesion płaczący,
• sosna amerykańska.

Ta egzotyczna roślinność była ewenementem na skalę regionu i świadczyła o szerokich horyzontach oraz zamożności gospodarza.

Łazienki nad Grajcarkiem

Integralną częścią posiadłości było zaplecze sanitarne, które wykorzystywało naturalne walory lokalizacji. Tuż obok dworku, bezpośrednio nad brzegiem potoku Grajcarek, wzniesiono mały, drewniany budynek łazienek. Było to rozwiązanie tyleż proste, co genialne w swojej funkcjonalności. Instalacja była zasilana bezpośrednio silnym prądem wody rzecznej, co pozwalało na korzystanie z naturalnych natrysków. Stanowiło to jedną z atrakcji dla gości dworu, którzy mogli orzeźwić się w górskiej wodzie w komfortowych jak na tamte czasy warunkach.

Burzliwe losy i zmiany właścicieli

Po śmierci Józefa Szalaya w 1876 roku, rozpoczęła się nowa, często trudna karta w historii dworu. Majątek odziedziczył jego starszy syn, Władysław Szalay. Nie zdołał on jednak utrzymać rodowej siedziby w swoich rękach przez długi czas. Już w 1890 roku dworek przeszedł w posiadanie kuzyna Władysława – Alojzego Szalaya. Był to okres, w którym uzdrowisko przechodziło transformację własnościową, a rodzina borykała się z problemami finansowymi.

W kolejnych latach zadłużony obiekt zmieniał właścicieli, co niestety nie sprzyjało jego stabilnemu rozwojowi. Nieruchomość przejął Feliks Pławicki, a następnie, w 1904 roku, dworek nabyła hrabina Ida Lasocka. W okresie międzywojennym, w latach 20. XX wieku, posiadłość znajdowała się w rękach rodziny Bahrów, by później przejść na własność rodziny Białków. Każda z tych zmian niosła ze sobą kolejne przekształcenia i adaptacje, zacierające powoli pierwotny blask rezydencji.

Upadek i współczesna rewitalizacja

Najtrudniejszy okres dla zabytku nadszedł po II wojnie światowej. Pozbawiony stałej opieki i odpowiednich funduszy na remonty, dworek zaczął popadać w ruinę. Niszczała nie tylko substancja budowlana, ale także wspaniałe niegdyś założenie parkowe. Wydawało się, że najstarszy budynek w mieście Szczawnica bezpowrotnie zniknie z mapy regionu.

Los odmienił się dopiero w czasach współczesnych. Obiekt wraz z ogrodem stał się własnością prywatną, co otworzyło drogę do jego rewitalizacji. Dzięki staraniom nowych gospodarzy, dwór został odrestaurowany i przywrócony do życia. Obecnie pełni funkcje komercyjne, służąc turystom jako pensjonat. Choć wnętrza zostały zaadaptowane do współczesnych standardów, w środku zachował się cenny świadek dawnych czasów – oryginalny piec klasycystyczny, który przypomina o epoce Józefa Szalaya i arystokratycznych korzeniach tego miejsca.