Willa "Palma I” w Szczawnicy

Willa "Palma I” w Szczawnicy to jeden z najbardziej charakterystycznych i intrygujących obiektów, jakie można podziwiać, spacerując po zabytkowej części pienińskiego kurortu. Usytuowana w malowniczym otoczeniu, stanowi integralny element większego zespołu architektonicznego, który na stałe wpisał się w krajobraz Parku Górnego. Wraz z przyległymi budynkami tworzy unikalny kompleks, będący świadectwem dynamicznego rozwoju uzdrowiska na przełomie XIX i XX wieku. Obiekt ten, znany również jako willa „Pod Palmą”, przyciąga uwagę nie tylko swoją formą, ale także niezwykłą historią, która łączy w sobie wątki przedsiębiorczości, innowacji technologicznych oraz burzliwych losów wojennych.

Geneza powstania i postać fundatora

Historia tego miejsca sięga drugiej połowy XIX wieku. Pierwotnie parcela, na której dziś wznoszą się zabytkowe pensjonaty, należała do Łukasza Malinowskiego. Kluczowy moment dla rozwoju tej nieruchomości nastąpił jednak w chwili, gdy tereny przy Parku Górnym nabył Ferdynand Olexy. Był to rzutki przedsiębiorca, który sprowadził się do miejscowości Szczawnica, przywożąc ze sobą doświadczenie w branży hotelarskiej i gastronomicznej. Olexy, wraz z małżonką, był wcześniej właścicielem restauracji w mieście Tarnów, a także dzierżawił prestiżowy „Hotel Krakowski”, będący własnością księcia Eustachego Sanguszki.

Dzięki zgromadzonemu kapitałowi i wizji stworzenia nowoczesnego miejsca wypoczynku, Olexy przystąpił do inwestycji. Cały zespół willi, w skład którego wchodzi opisywana „Palma I”, a także sąsiednie „Pod Polem” i „Pod Magdaleną” (znana jako „Palma II”), powstawał etapami. Źródła historyczne wskazują, że proces budowy trwał w latach 1885–1889, choć w rejestrze Narodowego Instytutu Dziedzictwa pojawiają się również późniejsze daty, wskazujące na rok 1905 dla „Palmy I” oraz 1890 dla willi „Magdalenka”.

Rewolucyjne innowacje technologiczne

To, co wyróżniało inwestycję Ferdynanda Olexego na tle innych ówczesnych pensjonatów, to niezwykłe jak na tamte czasy podejście do komfortu sanitarnego. Wille wchodzące w skład tego zespołu były pierwszymi domami w całym uzdrowisku, w których zainstalowano nowoczesny system spłukiwania w toaletach. W porcelanowych ustępach zastosowano rozwiązanie, które dla wielu gości było symbolem luksusu i postępu cywilizacyjnego.

System ten opierał się na codziennym dostarczaniu wody do specjalnego zbiornika, który umieszczono w wieży dachowej budynku. Dzięki grawitacji woda spływała do klozetów, zapewniając higienę na niespotykanym dotąd poziomie. Tego typu udogodnienia sprawiały, że pensjonat cieszył się ogromnym zainteresowaniem wśród zamożniejszej klienteli, szukającej w górach nie tylko zdrowego powietrza, ale i wygód.

Architektura i przekształcenia kompleksu

Willa „Palma I” stanowi część zwartego ciągu zabudowy. W 1927 roku podjęto decyzję o fizycznym połączeniu budynków, co nadało całemu założeniu formę, którą możemy obserwować współcześnie. Zespół składa się z trzech połączonych ze sobą obiektów: „Pod Palmą” („Palma I”), „Pod Polem” oraz „Pod Magdaleną” („Palma II”). Taka konfiguracja pozwoliła na stworzenie dużego, funkcjonalnego ośrodka wypoczynkowego, który mógł przyjąć znaczną liczbę kuracjuszy jednocześnie.

Adresowo „Palma I” przypisana jest do ulicy Park Górny 14, podczas gdy sąsiednia „Palma II” (dawna „Magdalenka”) nosi numer 15. Trzecia z willi, „Pod Polem”, włączona w strukturę kompleksu, nie posiada obecnie odrębnego adresu pocztowego, stanowiąc integralną część całości.

Losy wojenne i powojenne przemiany

Okres II wojny światowej przyniósł diametralną zmianę w funkcjonowaniu pensjonatu. Luksusowe pokoje dla kuracjuszy musiały ustąpić miejsca potrzebom wojskowym. Przez pewien czas w murach willi działał lazaret, w którym leczeni byli niemieccy lotnicy oraz żołnierze ukraińscy. Był to mroczny okres w historii obiektu, który cudem przetrwał zawieruchę wojenną bez zniszczeń strukturalnych.

Po zakończeniu działań wojennych i zmianie ustroju politycznego w Polsce, wille podzieliły los wielu innych prywatnych majątków. Zostały upaństwowione i przejęte przez Fundusz Wczasów Pracowniczych (FWP). Przez kolejne dekady służyły jako domy wczasowe dla pracowników zakładów pracy z całego kraju, tracąc nieco ze swego dawnego, elitarnego charakteru, ale wciąż tętniąc życiem.

Reprywatyzacja i współczesność

Sprawiedliwość dziejowa dosięgła obiektu na początku lat 90. XX wieku. W 1991 roku, na fali przemian ustrojowych, spadkobiercy rodziny Oleksych odzyskali swoją własność. Historia zatoczyła koło, jednak utrzymanie tak dużego, zabytkowego obiektu wymagało znacznych nakładów. Ostatecznie właściciele zdecydowali się na sprzedaż odzyskanych willi. Podobny los spotkał nieco niżej położoną willę „Wacław”, która została wybudowana w 1910 roku przez Józefa, syna Ferdynanda Olexego.

Dzisiaj Willa „Palma I” pozostaje ważnym punktem na mapie Parku Górnego, przypominając o złotej erze szczawnickiego uzdrowiska i przedsiębiorczości ludzi, którzy budowali jego potęgę. Jej bryła, wraz z innowacyjną historią sanitarną, stanowi fascynujący przykład tego, jak nowoczesność wkraczała pod strzechy galicyjskich kurortów.