Willa "Szalay I" w Szczawnicy

Willa "Szalay I" w Szczawnicy to obiekt o niezwykłym znaczeniu historycznym i sentymentalnym dla dziejów pienińskiego kurortu. Usytuowana w malowniczej scenerii, przy ulicy Jana Wiktora 12, stanowi ważny element architektonicznego krajobrazu, jakim charakteryzuje się Park Górny. Jest to jedna z dwóch sąsiadujących ze sobą willi, które tworzą zespół budynków ściśle związanych z rodem założycieli uzdrowiska. Budowla ta, pierwotnie pełniąca funkcję prestiżowego obiektu noclegowego, przez dekady była niemym świadkiem burzliwych losów miasta, zmian własnościowych oraz wydarzeń kulturalnych, które kształtowały tożsamość regionu.

Geneza powstania i dawny Hotel Narodowy

Historia tego imponującego budynku sięga końca XIX wieku. Willa została wzniesiona w latach 90. XIX stulecia, w okresie dynamicznego rozwoju, jaki przeżywała wówczas Szczawnica. Inicjatorką budowy była baronówna Julia Gostkowska-Szalay. Była ona postacią nietuzinkową, żoną Tytusa Szalaya, który był synem samego Józefa Szalaya – legendarnego twórcy potęgi szczawnickiego zdroju. Inwestycja ta miała na celu nie tylko zapewnienie dochodu rodzinie, ale także podniesienie standardu bazy noclegowej dla przybywających w Pieniny gości.

W początkowym okresie swojego funkcjonowania budynek nosił dumną nazwę „Hotel Narodowy”. Nazwa ta miała podkreślać patriotyczne tradycje i aspiracje, a sam obiekt oferował wysoki standard usług. Wraz z sąsiednią willą, oznaczoną numerem 16 (znaną jako „Szalay 2”), która pełniła funkcję prywatnego domu rodziny, tworzyły one reprezentacyjny kompleks w tej części uzdrowiska.

Dziedzictwo rodziny i postać Henrietty

Zmiany własnościowe, jakie dotknęły nieruchomość, ściśle wiązały się z losami rodu. Po śmierci fundatorki, Julii Gostkowskiej-Szalay, która zmarła w 1908 roku, obie wille przeszły w ręce kolejnego pokolenia. Spadkobiercą został jej syn, Józef Stanisław Szalay. To on podjął decyzję o zapisaniu majątku swojej drugiej żonie – Henryce, znanej szerzej jako Henrietta z Pruszyńskich Szalay.

Postać Henrietty odegrała kluczową rolę w historii obu budynków w okresie międzywojennym. Zamieszkała ona w sąsiedniej willi („Szalay 2”) wraz ze swoją siostrą Ireną, jednak zarządzała całym kompleksem. Była osobą o szerokich horyzontach, otwartą na sztukę i literaturę, co wpłynęło na atmosferę panującą w pensjonatach.

Literackie wątki i Jan Wiktor

Mury willi Szalayów są trwale związane z historią polskiej literatury. Henrietta z Pruszyńskich Szalay była znaną mecenaską sztuki i protektorką artystów. To właśnie ona zdecydowała się oddać jedno z mieszkań w swoim domu wybitnemu pisarzowi, Janowi Wiktorowi. Pisarz, zauroczony pienińskim krajobrazem i gościnnością gospodyni, stworzył tu wiele swoich dzieł. W dowód wdzięczności i przyjaźni, Jan Wiktor zadedykował Henrietcie Szalay swój tomik poezji zatytułowany „Przez łzy”, który został wydany w 1922 roku. Obecność literata w tym miejscu sprawiła, że okolica ulicy, która dziś nosi jego imię, tętniła życiem intelektualnym.

Losy powojenne i rola kulturalna

II wojna światowa i następujące po niej zmiany ustrojowe przyniosły kres prywatnej własności rodziny Szalayów. Choć Henrietta zmarła dopiero w 1954 roku, to już w 1951 roku oba pensjonaty zostały upaństwowione. Przejął je potężny wówczas Fundusz Wczasów Pracowniczych (FWP), włączając je do masowego systemu wypoczynku. Mimo zmiany funkcji i zarządcy, budynek nie stracił całkowicie swojego artystycznego ducha.

Ciekawym epizodem z czasów powojennych była działalność wystawiennicza wewnątrz obiektu. Przez pewien czas w przestronnej sali jadalnej willi „Szalay I” funkcjonowała galeria sztuki. Prezentowano tam wystawę obrazów Zofii Krzyszkowskiej-Rychlickiej, co pozwalało wczasowiczom na obcowanie z kulturą wysoką w przerwach między zabiegami leczniczymi i wędrówkami po górach.

Reprywatyzacja i stan obecny

Sprawiedliwość dziejowa dosięgła willi na początku lat 90. XX wieku, po transformacji ustrojowej w Polsce. W 1992 roku, po wielu latach starań, obie nieruchomości zostały odzyskane przez prawowitych spadkobierców Henrietty i Ireny. Był to moment symbolicznego powrotu dziedzictwa Szalayów w ręce rodziny. Obecnie budynki znajdują się w dyspozycji przedsiębiorstwa „Domy Wypoczynkowe "Szalay”, kontynuując tradycje gościnności zapoczątkowane przez Julię Gostkowską-Szalay ponad sto lat temu.