Willa "Szalay II" w Szczawnicy

Willa "Szalay II" w Szczawnicy to obiekt o wyjątkowym znaczeniu historycznym, będący niemym świadkiem prywatnego życia rodziny, która stworzyła podwaliny jednego z najsłynniejszych polskich kurortów. Usytuowana w prestiżowej lokalizacji, w samym sercu Parku Górnego przy ulicy Jana Wiktora 16, stanowi nierozerwalną część zespołu architektonicznego wraz z sąsiadującą willą oznaczoną numerem pierwszym. Budynek ten, w przeciwieństwie do wielu innych obiektów uzdrowiskowych nastawionych na komercyjną obsługę gości, przez lata pełnił funkcję intymnego, domowego azylu dla spadkobierców założyciela zdroju, co nadaje mu unikalny, sentymentalny charakter.

Geneza powstania i rodzinna rezydencja

Historia tego zabytkowego domu sięga lat 90. XIX wieku, czyli okresu, w którym Szczawnica przeżywała swój dynamiczny rozkwit. Inicjatorką budowy była baronówna Julia Gostkowska-Szalay, żona Tytusa Szalaya, który był synem legendarnego Józefa Szalaya – wielkiego wizjonera i twórcy potęgi uzdrowiska. Julia, dbając o dziedzictwo rodu, postanowiła wznieść dwie sąsiadujące ze sobą wille.

Podczas gdy pierwsza z nich, zwana "Szalay I" lub "Hotelem Narodowym", od początku miała charakter komercyjny i służyła przyjezdnym kuracjuszom, opisywana willa "Szalay II" miała zgoła inne przeznaczenie. Została zaprojektowana i wybudowana jako prywatny dom rodziny Szalayów. To tutaj toczyło się codzienne życie potomków założyciela, z dala od zgiełku pensjonatowego życia, choć wciąż w centrum uzdrowiskowych wydarzeń.

Dziedziczenie i postać Henrietty

Losy willi nierozerwalnie splatają się z historią jej mieszkańców. Po śmierci fundatorki, Julii Gostkowskiej-Szalay w 1908 roku, nieruchomość przeszła w ręce kolejnego pokolenia. Właścicielem został jej syn, Józef Stanisław Szalay. Zgodnie z jego wolą, budynek trafił następnie do jego drugiej żony – Henryki, znanej powszechnie jako Henrietta z Pruszyńskich Szalay.

Henrietta była postacią, która odcisnęła trwałe piętno na atmosferze tego domu. Zamieszkała w willi "Szalay II" wraz ze swoją siostrą Ireną, tworząc w niej oazę spokoju i kultury. Dom ten stał się miejscem spotkań i życia towarzyskiego, a jego wnętrza wypełniała atmosfera dawnej, galicyjskiej inteligencji. Henrietta dbała o to, aby dziedzictwo nazwiska Szalay było pielęgnowane z należytym szacunkiem.

Związki z literaturą i Janem Wiktorem

Willa "Szalay II" zajmuje szczególne miejsce w historii polskiej literatury dzięki związkom z pisarzem Janem Wiktorem. Henrietta z Pruszyńskich Szalay była znaną mecenaską sztuki i protektorką tego wybitnego literata. W geście wsparcia dla jego twórczości, oddała mu do dyspozycji jedno z mieszkań znajdujących się w tym domu. Dzięki temu Jan Wiktor zyskał spokojną przystań, w której mógł tworzyć, czerpiąc inspirację z pienińskich krajobrazów i uzdrowiskowego klimatu.

Wdzięczność pisarza dla swojej protektorki znalazła wyraz w jego twórczości. W 1922 roku wydał on tomik poezji zatytułowany "Przez łzy", który opatrzył dedykacją właśnie dla Henrietty Szalay. Fakt ten na zawsze zapisał willę przy ulicy Jana Wiktora w annałach kultury, czyniąc z niej nie tylko zabytek architektury, ale także ważny punkt na literackiej mapie regionu.

Czasy powojenne i upaństwowienie majątku

Zmiany geopolityczne po II wojnie światowej nie oszczędziły majątku rodziny Szalayów. Choć Henrietta zmarła dopiero w 1954 roku, to już kilka lat wcześniej, w 1951 roku, oba pensjonaty zostały objęte procesem upaństwowienia. Willa "Szalay II", podobnie jak sąsiedni "Hotel Narodowy", została przejęta przez Fundusz Wczasów Pracowniczych (FWP). Był to moment, w którym budynek utracił swój czysto prywatny, rezydencjonalny charakter, stając się elementem państwowego systemu wypoczynku zbiorowego.

Powrót do spadkobierców i współczesność

Sprawiedliwość dziejowa nadeszła dopiero po transformacji ustrojowej w Polsce. W 1992 roku, po wieloletnich staraniach, willa została odzyskana przez prawowitych spadkobierców Henrietty i Ireny. Był to symboliczny moment zamknięcia trudnego rozdziału w historii tego obiektu. Obecnie budynek znajduje się w dyspozycji przedsiębiorstwa „Domy Wypoczynkowe "Szalay”. Dzięki temu, mimo upływu lat i burzliwych kolei losu, willa nadal służy celom, które są bliskie tradycji uzdrowiskowej, a pamięć o jej dawnych mieszkańcach i ich wkładzie w rozwój kultury jest wciąż żywa.