Popiersie Józefa Szalaya

Popiersie Józefa Szalaya to jeden z najważniejszych symboli pamięci o człowieku, który ukształtował współczesny charakter pienińskiego kurortu. Pomnik ten, usytuowany w malowniczej scenerii uzdrowiskowej, jest nie tylko dziełem sztuki, ale przede wszystkim hołdem złożonym wizjonerowi, dzięki któremu miejscowość Szczawnica zyskała europejską sławę. Zwiedzając tę część miasta, warto zatrzymać się przy tym obiekcie, by poznać burzliwą historię jego powstania, kradzieży oraz ponownego odsłonięcia, które jest dowodem na trwałość pamięci lokalnej społeczności.

Lokalizacja pomnika w Parku Górnym

Współczesna lokalizacja monumentu została starannie dobara, aby podkreślić związek Szalaya z rozwojem infrastruktury leczniczej. Popiersie znajduje się na skraju Parku Górnego, w miejscu, które stanowi swoiste serce historycznej części uzdrowiska. Pomnik stoi dokładnie pomiędzy dwoma znaczącymi budynkami: willą Szwajcarka Górna a obiektem Inhalatorium. Takie umiejscowienie sprawia, że jest on doskonale widoczny dla kuracjuszy spacerujących parkowymi alejkami, stanowiąc ważny punkt orientacyjny oraz przystanek na trasie zwiedzania zabytków architektury uzdrowiskowej.

Historia powstania i twórca oryginału

Idea upamiętnienia twórcy szczawnickiego zdroju zrodziła się jeszcze w XIX wieku, zaledwie kilka lat po jego śmierci. W roku 1879 powstał zamysł wzniesienia trwałego pomnika, który byłby wyrazem wdzięczności za trud włożony w rozwój miasta. Realizacja tego przedsięwzięcia zajęła kilka lat. Ostatecznie, rzeźbę wykonał wybitny krakowski artysta i pedagog, Alfred Daun. Był on uznanym rzeźbiarzem, którego prace zdobiły wiele miejsc w Małopolsce, w tym także miasto Kraków.

Uroczyste odsłonięcie pierwotnego pomnika miało miejsce w 1885 roku. Co ciekawe, jego pierwotna lokalizacja była nieco inna – ustawiono go nieopodal Dworca Gościnnego, który w tamtych czasach stanowił centrum życia towarzyskiego i kulturalnego uzdrowiska. Fundatorami tego dzieła byli goście kurortu, którzy ze swoich składek pragnęli podziękować za odzyskane zdrowie i możliwość wypoczynku w tak pięknym otoczeniu.

Inskrypcja i dedykacja

Niezwykle istotnym elementem pomnika jest jego ozdobny, oryginalny cokół, który przetrwał zawirowania historii. Umieszczono na nim pamiątkowy napis, który do dziś przypomina o okolicznościach powstania monumentu. Treść inskrypcji brzmi następująco:

„JÓZEFOWI SZALAYOWI, ZAŁOŻYCIELOWI UZDROWISKA SZCZAWNICKIEGI, WZNIESIONO TEN POMNIK ZA SPRAWĄ AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI W KRAKOWIE, NA TERAZ ZAKŁADU TEGO WŁAŚCICIELKI, ZE SKŁADEK GOŚCI ZNAJDUJĄCYCH TU POMOC I WYTCHNIENIE. R.1885”.

Słowa te podkreślają nie tylko rolę Szalaya jako założyciela, ale również zaangażowanie Akademii Umiejętności, która przejęła opiekę nad uzdrowiskiem na mocy testamentu twórcy. Jest to świadectwo unikalnego w skali kraju powiązania nauki z lecznictwem uzdrowiskowym, które miało miejsce w XIX wieku.

Kradzież i odtworzenie dzieła

Losy popiersia w XX wieku okazały się dramatyczne. Oryginalna rzeźba, wykonana ze szlachetnego brązu, padła ofiarą wandalizmu i chciwości. W 1999 roku pomnik został skradziony, co wywołało ogromne poruszenie wśród mieszkańców i miłośników historii regionu. Utrata tak ważnego symbolu była bolesnym ciosem dla dziedzictwa kulturowego Pienin. Jednak społeczność nie pogodziła się ze stratą.

Podjęto decyzję o odtworzeniu wizerunku Józefa Szalaya. Zadania tego podjęła się artystka Krystyna Antoniak, która wykonała wierną kopię skradzionego popiersia. Dzięki jej pracy, po trzech latach nieobecności, postać założyciela powróciła do przestrzeni publicznej. Uroczyste odsłonięcie zrekonstruowanego pomnika, przeniesionego już w obecne miejsce w Parku Górnym, odbyło się w 2002 roku. Dziś, spacerując alejkami parku, możemy podziwiać efekt tej rekonstrukcji, która przywróciła pamięć o człowieku, bez którego to miejsce wyglądałoby zupełnie inaczej.