Jaskinia Ciemna

Jaskinia Ciemna, zwana również Ojcowską, to jedno z najważniejszych i najbardziej fascynujących stanowisk archeologicznych na mapie naszego kraju. Znajdująca się na terenie obszaru chronionego, jakim jest Ojcowski Park Narodowy, przyciąga rzesze turystów pragnących poznać najstarsze ślady obecności człowieka na ziemiach polskich. Obiekt ten nie tylko kryje w sobie potężny ładunek historyczny, ale również stanowi niezwykle interesujący twór geologiczny, ukształtowany przez tysiąclecia procesów krasowych w wapiennych skałach.

Nowa ekspozycja i otwarcie dla zwiedzających

Przełomowym momentem w historii udostępniania obiektu był pierwszy dzień lata, 21 czerwca 2004 roku. To właśnie wtedy, dzięki wydatnej pomocy finansowej ze strony Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, uroczyście otwarto nową ekspozycję. Prace objęły teren przed wejściem, w tak zwanym Ogrojcu, gdzie wybudowano nowy pomost oraz ustawiono tablice informacyjne. Największą atrakcją stała się jednak wierna rekonstrukcja obozowiska neandertalskiego, pozwalająca wyobrazić sobie codzienne życie pierwotnych łowców. W uroczystym otwarciu wziął udział ówczesny dyrektor parku, przedstawiciele świata nauki, w tym archeolodzy, a także dziennikarze reprezentujący miasto Kraków i lokalne telewizje.

Pierwsi mieszkańcy i idealne warunki do osadnictwa

Odsłonięte części całego systemu podziemnego, do których należą Ogrojec i Oborzysko Wielkie, stanowiły w czasach prehistorycznych wyjątkowo atrakcyjne miejsce do zakładania osad. Jaskinia jest usytuowana na wysokości około 65 metrów nad dnem malowniczej doliny, którą jest Dolina Prądnika. Takie położenie, połączone z korzystną, południowo-zachodnią ekspozycją, zapewniało doskonałe warunki obronne przed drapieżnikami i wrogimi plemionami. Dodatkowo, wysokość gwarantowała świetny punkt obserwacyjny.

We wczesnej fazie ostatniego zlodowacenia, czyli w przedziale od 60 do 50 tysięcy lat temu, miejsce to było przez dłuższy czas (lub nawet kilkakrotnie) zamieszkiwane przez neandertalczyków. W warunkach panującego wówczas surowego, chłodnego klimatu, w otoczeniu dominowała niska roślinność charakterystyczna dla tundry oraz stepotundry. Z samego obozowiska, a także z płaskowyżu usytuowanego kilkadziesiąt metrów wyżej, rozciągała się rozległa panorama z zaledwie pojedynczymi drzewami. Taki widok pozwalał sprawnym myśliwym na swobodną obserwację przemieszczających się stad zwierząt, które stanowiły potencjalny obiekt polowań.

Charakterystyka i topografia podziemnych korytarzy

Opisywany obiekt jest fragmentem znacznie większego, dawnego systemu podziemnych komór i korytarzy, którego łączna długość wynosi 209 metrów. Na tę rozbudowaną sieć składają się następujące elementy:

• Dzisiejsza, właściwa komora jaskiniowa o długości 150 metrów, która jest na co dzień zamknięta żelazną kratą.
• Tunel znajdujący się tuż po prawej stronie od wejścia.
• Ogrojec, stanowiący rodzaj obszernego, skalnego dziedzińca, który jest otoczony skałami z trzech stron.
• Oborzysko Wielkie, czyli potężny tunel, w który przechodzi Ogrojec w kierunku południowym.
• Jaskinia Leszczynowa (znana też jako W Leszczynie), do której prowadzi ciasny korytarzyk odbijający w lewo.

Warto zaznaczyć, że dziedziniec przed wejściem oraz Ogrojec powstały na skutek potężnego zjawiska geologicznego – zawalenia się stropu dawnej jaskini. Zjawisko to miało miejsce najprawdopodobniej jeszcze przed nadejściem epoki lodowcowej. Główna, wstępna komora jaskini jest największą ze wszystkich znanych na obszarze całej Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Jej imponujące wymiary to prawie 90 metrów długości, około 20 metrów szerokości, a wysokość dochodzi w niektórych miejscach nawet do kilkunastu metrów. Dno wyścielone jest bardzo grubą warstwą historycznych osadów, których miąższość przekracza w wybranych punktach 8 metrów.

Nacieki skalne, mikroklimat i lokalna fauna

Podczas zwiedzania, w odległości około 30 metrów od głównego wejścia, pod lewą ścianą komory można zaobserwować masywne stalagmity. Jeden z nich, dzięki swojemu nietypowemu kształtowi, do złudzenia przypomina lwa. Dalszy odcinek korytarza nieznacznie się obniża, a w stropie pojawiają się charakterystyczne, koliste zagłębienia. Są to tak zwane kotły wirowe, które powstały przed tysiącami lat w warunkach całkowitego wypełnienia kanałów krasowych przez rwącą wodę. W miejscu, gdzie główna sala skręca w prawo, wyrasta masywny słup skalny zwany filarem, będący naturalnym fragmentem ściany dzielącej tę część groty na dwa mniejsze korytarze. Na lewo od niego strop pokryty jest drobnymi naciekami w formie stalaktytów rurkowych, potocznie nazywanych makaronami. Po przejściu blisko 20 metrów, komora gwałtownie przechodzi w ciasny korytarz skręcający w lewo.

Wnętrze jest bardzo wilgotne, a temperatura utrzymuje się na stałym poziomie około 7-8 stopni Celsjusza przez cały rok. Ze względu na te specyficzne warunki, faunę reprezentują tu głównie owady bezskrzydłe, ćmy oraz białe wije. Zimą swoje schronienie znajdują tutaj również nietoperze. Zazwyczaj jest to populacja licząca kilkadziesiąt okazów, wśród których dominują nocki duże oraz podkowce małe.

Oryginalna szata naciekowa jest niestety bardzo uboga. Została ona w ogromnej części zniszczona w XIX wieku oraz w latach późniejszych, w czasie gdy obiekt ten udostępniano do niekontrolowanego zwiedzania. Ściany i stropy są silnie zakopcone od dymu z pochodni, z którymi dawniej zapuszczano się w te mroki. Część nacieków posiada też naturalne, rdzawe lub ciemne zabarwienie, będące wynikiem dużej zawartości związków żelaza oraz manganu. Bardzo rzadko występują formy o czystym, białym kolorze.

Prace wykopaliskowe i bezcenne znaleziska

Pionierskie prace archeologiczne na tym terenie, a dokładniej w rejonie Oborzyska Wielkiego, prowadził w latach 1898-1912 badacz S. J. Czarnowski. Następnie, w latach 1918-1919, wykopaliska kontynuował S. Krukowski, poszerzając ich obszar o wejście do głównej komory. Wśród wydobytych inwentarzy krzemiennych znalazły się artefakty datowane na schyłek zlodowacenia środkowopolskiego (około 120-115 tysięcy lat p.n.e.). Należą one do absolutnie najstarszych znalezisk zarówno w regionie, jak i w całej Polsce. Mimo to, niewielka liczba odkrytych zabytków z tamtego okresu nie pozwoliła na precyzyjne ustalenie ich przynależności do konkretnej kultury.

Przełom przyniosły szeroko zakrojone badania Stanisława Kowalskiego, prowadzone w latach 1963-1968. Ich efektem było odnalezienie niezwykle interesujących zabytków zaliczanych do kultury mikocko-prądnickiej. Artefakty te datuje się na wczesną fazę ostatniego zlodowacenia, czyli czas od 70 do 54 tysięcy lat p.n.e. Do najcenniejszych odkryć należą charakterystyczne noże prądnickie oraz specjalistyczne zgrzebła. Narzędzia te służyły pierwotnym ludziom do codziennych prac: obróbki drewna, oprawiania skór czy ćwiartowania tusz upolowanych drapieżników. Wybrane okazy można obecnie podziwiać, odwiedzając miejscowość Ojców, gdzie eksponowane są w tutejszym muzeum im. W. Szafera. Co więcej, w obfitym namulisku odkryto liczne szczątki kostne potężnych zwierząt epoki lodowcowej, w tym niedźwiedzia jaskiniowego oraz rosomaka.