Zamek Pieskowa Skała

Zamek Pieskowa Skała to jeden z najpiękniejszych i najbardziej rozpoznawalnych zabytków w Polsce, stanowiący perłę architektury wkomponowaną w malowniczy krajobraz Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Ten zabytkowy obiekt znajduje się we wsi Sułoszowa, w granicach jednego z trzech jej sołectw. Położony jest w sercu przepięknej doliny, jaką jest Dolina Prądnika, zaledwie około 27 kilometrów na północ od miasta Kraków. Cały kompleks forteczny mieści się na cennym przyrodniczo terenie, jakim jest Ojcowski Park Narodowy.

Początki i średniowieczna historia warowni

Historia tego niezwykłego miejsca sięga głębokiego średniowiecza. Zamek po raz pierwszy wzmiankowany był jako Peskenstein w dokumencie wydanym w 1315 roku przez króla Polski, Władysława Łokietka. Sama nazwa najprawdopodobniej wywodzi się od imienia pierwszego właściciela – Piotra, którego popularne zdrobnienie w tamtych czasach brzmiało Peszek. Potwierdza to również starszy dokument z 1306 roku, w którym wymieniono nazwę zamku jako Peskonis, należącego do rycerza o takim właśnie imieniu.

Prawdziwy rozkwit znaczenia militarnego i architektonicznego tego miejsca nastąpił w pierwszej połowie XIV wieku. Wówczas to król Polski, Kazimierz III Wielki, wybudował w tym strategicznym punkcie solidną strażnicę. Stała się ona ważnym elementem potężnego łańcucha obronnych Orlich Gniazd, chroniących szlaki handlowe i południowe granice państwa. Pierwotne założenie składało się z dwóch części: górnej i dolnej. Część górna, która niestety nie zachowała się do naszych czasów, wzniesiona była na niezwykle stromej, niemal niedostępnej skale zwanej "Dorotką".

Ród Szafrańców i renesansowa przebudowa

Przez ponad dwa stulecia, w latach 1377–1608, twierdza była rodową siedzibą potężnych Szafrańców herbu Starykoń. Jednym z najbardziej znanych, a zarazem kontrowersyjnych przedstawicieli tego rodu był wojewoda krakowski, Piotr Szafraniec. Niestety, nie wszyscy potomkowie zapisali się chlubnie na kartach historii. Niektórzy późniejsi członkowie rodziny trudnili się zbójectwem, a warownię wykorzystywali jako bezpieczny punkt wypadowy do zuchwałych napadów na kupców. Kupcy ci przemierzali ważny trakt handlowy biegnący dnem doliny i łączący byłą stolicę z bogatym Śląskiem. Przestępczy proceder spotkał się jednak z surową królewską karą – w 1484 roku Krzysztof Szafraniec, prawnuk pierwszego z właścicieli, został za swoje zbrodnie ścięty na miejscu takim jak Zamek Królewski na Wawelu.

Kolejne dziesięciolecia przyniosły spektakularne zmiany w wyglądzie rezydencji. W latach 1542–1580 surowy, gotycki obiekt militarny został gruntownie przekształcony w zachwycającą, renesansową rezydencję, która swoimi arkadami nawiązywała do najlepszych włoskich rozwiązań architektonicznych z tamtej epoki.

Burzliwe czasy, fortyfikacje i pożary

W XVII wieku, gdy właścicielem majątku był Michał Zebrzydowski, budowlę dostosowano do nowych, bardziej zaawansowanych wymogów sztuki wojennej. Dobudowano imponujący system fortyfikacji bastionowych, który miał chronić rezydencję przed nowoczesną artylerią. Niestety, nadeszły mroczne czasy potopu szwedzkiego. W 1655 roku zamek został oblężony, zdobyty i poważnie zniszczony przez najeźdźców. Kolejny kataklizm uderzył w mury w 1718 roku, kiedy to zabudowania uległy rozległemu pożarowi.

Warownię odbudowano w 1768 roku, a jej gospodarzami stał się wpływowy ród Wielopolskich. Obiekt na krótko powrócił do dawnej świetności, czego dowodem był rok 1787, w którym podjęto tu samego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jednak pasmo nieszczęść nie zostało przerwane. W wyniku tragicznego pożaru z 1850 roku całkowitemu zniszczeniu uległa najstarsza, historyczna część kompleksu – tak zwany wysoki zamek.

Powstanie styczniowe i walki w rejonie Skały

W połowie XIX wieku posiadłość po raz kolejny zmieniła właściciela. W 1842 roku kupił ją od rodziny Wielopolskich hrabia Jan Chrzciciel Mieroszewski herbu Ślepowron, będący powszechnie szanowanym, krakowskim politykiem oraz zapalonym kolekcjonerem. W zamkowych murach przechowywał on swoją ogromną, bogatą bibliotekę oraz niezwykle cenną kolekcję antycznych gemm.

Okres zaborów, w którym obszar ten przynależał do Królestwa Polskiego, był czasem licznych, patriotycznych zrywów narodowych. W trakcie trwania powstania styczniowego, dokładnie 4 i 5 marca 1863 roku, na terenie posiadłości i w położonym niedaleko miasteczku Skała rozegrały się dwie krwawe bitwy. Powstańcy, którymi dowodził Marian Langiewicz, zbrojnie starli się z nacierającymi wojskami rosyjskimi. Podczas tych heroicznych walk śmierć poniósł wspierający Polaków ukraiński rewolucjonista i były pułkownik armii rosyjskiej, Andrij Potebnia. Zaciętą obroną samych murów zamkowych dowodził natomiast Aleksander Zdanowicz. Gdy przeważające siły wroga zmusiły powstańców do wycofania się, wkraczający do środka Rosjanie całkowicie zajęli i bezpardonowo ograbili cenną rezydencję.

Ratunek dla perły polskiego renesansu

Lata osiemdziesiąte XIX wieku to czas, gdy majątkiem zarządzał Sobiesław Mieroszewski, syn Jana. Prowadził on we wnętrzach intensywne prace remontowe, w trakcie których wzbogacił historyczną architekturę o modne ówcześnie elementy neogotyckie. Jego hulaszczy i rozrzutny tryb życia doprowadził jednak do gigantycznej ruiny finansowej, roztrwonienia rodowego dobytku i wymusił sprzedaż obiektu. Nabywcą został doktor Serafin Chmurski, który zainwestował w budowę drewnianych willi u stóp wzgórza zamkowego. Marzył o nadaniu całej okolicy charakteru tętniącego życiem, nowoczesnego letniska. Niestety, ten ambitny plan przyniósł kolejne długi. W 1902 roku majątek ostatniego prywatnego właściciela został przejęty przez Dom Bankowy "Pilawitz, Wilczyński i Sp." i ostatecznie trafił na publiczną licytację.

W obliczu zagrożenia całkowitym upadkiem cennego pomnika historii, stanowczo zareagowała opinia publiczna. Znany pisarz, Adolf Dygasiński, opublikował na łamach "Kuriera Warszawskiego" dramatyczny apel o natychmiastowe ratowanie unikalnej perły polskiego renesansu, będącej jedynym na szlaku zamkiem, który przetrwał w tak doskonałym stanie kubaturowym. Oddolny, narodowy zryw społeczny odniósł sukces – zawiązano "Towarzystwo Akcyjne Pieskowa Skała", które zebrało fundusze i zdołało wykupić rezydencję za ogromną wówczas kwotę 60 tysięcy rubli, ratując ją przed rozbiórką.

Druga wojna światowa i powojenna renowacja

W dramatycznych latach trwania II wojny światowej masywne mury zapewniły schronienie dla najsłabszych. W ocalałych pomieszczeniach zorganizowano sierociniec, przez który z czasem przewinęły się setki potrzebujących dzieci, trafiających tutaj głównie z terenów tak zwanych kresów wschodnich. Tuż po wojnie historyczny kompleks został prawnie przejęty przez Skarb Państwa.

W okresie od 1950 do 1963 roku zamek przeszedł potężną, niezwykle skrupulatną i generalną renowację. Konserwatorzy dołożyli wszelkich starań, by przywrócić budowli architektoniczny blask epoki odrodzenia. Od tego czasu dawna warownia stała się Oddziałem Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. Obecnie udostępnia się w nim turystom bogatą i fascynującą stałą ekspozycję zatytułowaną "Przemiany stylowe w sztuce europejskiej od średniowiecza do połowy XIX wieku".

Architektura i bezcenne sarkofagi

Od strony dziedzińca i obwałowań budowla prezentuje kunszt inżynierii i sztuki zdobniczej. Reprezentacyjna brama wjazdowa, której formę ukształtowano na wzór potężnego łuku triumfalnego, znajduje się w masywnym budynku kurtynowym. Tuż ponad wejściowym portalem osadzono pięknie rzeźbiony kartusz, wewnątrz którego widnieje herb Radwan, należący niegdyś do wpływowej rodziny Zebrzydowskich. Bezpośrednio pod wysuniętą bartyzaną podziwiać można niezwykle rozbudowany wywód genealogiczny Michała Zebrzydowskiego. Składa się on z herbu Radwan (należącego do ojca Jana), herbu Szreniawa bez Krzyża (wywodzącego się od matki Barbary Lubomirskiej), herbu Herburt (pochodzącego od Doroty Herburtówny, babki ze strony ojca) oraz herbu Gryf (przypisanego Annie Branickiej, babce od strony matki).

W chłodnych zamkowych kryptach kryje się dodatkowo niesamowity skarb polskiej rzeźby sepulkralnej. Znajdują się tam cztery ciężkie, manierystyczne sarkofagi, w których od XVII wieku spoczywają członkowie rodu Sieniawskich. Wyróżniają się one niezwykłymi postaciami zmarłych, wyrzeźbionymi bezpośrednio na cynowych wiekach, co stanowi rarytas nieposiadający żadnych odpowiedników w całej sztuce polskiej. Autorem tego dzieła jest wybitny wrocławski rzeźbiarz, Jan Pfister. Sarkofagi pierwotnie umieszczone były w rodowym mauzoleum w zamkowej kaplicy w Brzeżanach, na dalekim Podolu. Po 1945 roku tamtejszy zespół sakralny uległ doszczętnej dewastacji, jednak zabytkowe trumny szczęśliwie przetrwały, gdyż ewakuowano je stamtąd do Krakowa jeszcze w czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1920 roku.

Park krajobrazowy, stawy i ochrona płazów

Wielką wartością tego miejsca jest harmonijne połączenie dzieła rąk ludzkich z fenomenem otaczającej przyrody. Do budynków rezydencji niemal bezpośrednio przylega wspaniały park krajobrazowy, na skraju którego dumnie wznosi się niesamowity ostaniec wapienny, powszechnie rozpoznawany jako Maczuga Herkulesa.

U podnóża stromego wzgórza, z którego wyrasta pałacowa bryła, bije sieć dawnych kanałów zasilających kompleks pięciu zabytkowych stawów przepływowych. Powstały one jeszcze w XVI wieku i przez wieki zaopatrywały dworską kuchnię. Hodowano w nich znakomite gatunki ryb: karpie, karasie i potężne szczupaki, a w późniejszych czasach gospodarka rybacka opierała się na hodowli doskonałego pstrąga tęczowego. Ostatecznie zaprzestano tej formy aktywności w 1993 roku. Dziś te opustoszałe przez ludzi stawy ewoluowały i stały się naturalną, dziką ostoją i najistotniejszym lęgowiskiem wielu zagrożonych gatunków płazów. Żyje tu traszka zwyczajna oraz grzebieniasta, ropucha szara i zielona, a także żaba trawna, mała rzekotka drzewna i kumak nizinny. Setki zwierząt odbywają w tych stawach wiosenne gody, na które migrują ze swoich zimowisk, często oddalonych nawet o trzy kilometry. W tym kluczowym okresie, by uchronić populację przed zginięciem pod kołami aut, szlak godowej wędrówki płazów jest pieczołowicie zabezpieczany przez zaangażowanych wolontariuszy i pracowników parku narodowego. Z narażeniem na niesprzyjającą aurę przenoszą oni wędrujące płazy w specjalnych wiaderkach na drugą stronę ruchliwej szosy.

Zamek na ekranie filmowym

Idealny stan zachowania, niesamowita aura i unikalna panorama sprawiły, że mury wielokrotnie stawały się żywą scenografią dla najsłynniejszych produkcji polskiej kinematografii. Rezydencja z powodzeniem występowała w wielu kultowych produkcjach filmowych i przebojach telewizyjnych. Na wyjątkowej liście dzieł uwieczniających to miejsce znajdują się między innymi:

• komedia "Zacne grzechy" nakręcona w 1963 roku przez reżysera Mieczysława Waśkowskiego,
• kultowy serial z Hansem Klossem, "Stawka większa niż życie" (pamiętny odcinek 16 pod tytułem "Akcja Liść Dębu", reżyseria Janusz Morgenstern),
• młodzieżowy przebój "Podróż za jeden uśmiech" nakręcony w 1971 roku (odcinek 7 – "Pożegnanie z Dudusiem", w reżyserii Stanisława Jędryki),
• legendarny serial "Janosik" pod kierownictwem Jerzego Passendorfera (1974),
• niezapomniana muzyczna baśń "Pierścień i róża" zrealizowana w 1986 roku przez Jerzego Gruzę,
• kostiumowy i pełen zagadek "Crimen" w reżyserii Laco Adamíka (1988),
• dwie potężne, narodowe superprodukcje reżyserowane przez Jerzego Hoffmana: "Pan Wołodyjowski" (1969) i późniejsze "Ogniem i mieczem" (1999),
• widowisko z cyklu Teatru Telewizji pod tytułem "Szkoła żon" z 2008 roku w reżyserii Jerzego Stuhra,
• nowoczesne produkcje kinowe, takie jak mocny obraz sensacyjny "Reich" Władysława Pasikowskiego (2001) oraz urocza komedia romantyczna "Nie kłam kochanie" zmontowana w 2008 roku przez Piotra Wereśniaka,
• a także popularny na całym świecie amerykański format telewizyjny, jakim jest "The Amazing Race" z 2006 roku.

Zamek w filatelistyce i numizmatyce

Obiekt na stałe zapisał się także w innej, niezwykle popularnej formie kulturowej pamięci narodu, trafiając do wielkich i bogatych kolekcji znaczków pocztowych i monet. Państwowy operator, Poczta Polska, wyemitował w dniu 5 marca 1971 roku specjalny, efektowny znaczek pocztowy o nominale czterech złotych, jako część wielkiej, ogólnopolskiej serii promującej dziedzictwo, noszącej miano "Zamki polskie". Projekt wizerunku starannie opracował uznany grafik, Tadeusz Michaluk. Precyzyjny druk, zrealizowany w skomplikowanej technice offsetowej na trwałym papierze kredowym, zachwycał detalami i pozostawał w oficjalnym obiegu aż do końca 1994 roku.

Trzy lata później, w 1997 roku, państwowa mennica wybiła dwie unikalne, kolekcjonerskie monety okolicznościowe, które zdobił zarys sylwetki warowni. Moneta o powszechnym nominale 2 złotych, wybita w niezwykle trwałym stopie, została wprowadzona na rynek numizmatyczny w wysokim nakładzie wynoszącym 315 000 sztuk. Z kolei przepiękna, bardziej ekskluzywna moneta dwudziestozłotowa z elementami metali szlachetnych, charakteryzowała się znacznie niższym i pożądanym przez zbieraczy nakładem rzędu zaledwie 15 000 wyemitowanych sztuk. Numizmaty te do dziś wzbudzają spore zainteresowanie jako oficjalna część historycznej, cennej serii znanej pod oficjalną nazwą "Zamki i pałace w Polsce".