Ekspozycja Przyrodnicza Ojcowskiego Parku Narodowego

Ekspozycja Przyrodnicza Ojcowskiego Parku Narodowego to nowoczesne centrum edukacyjne, które stanowi obowiązkowy punkt na mapie każdego turysty odwiedzającego ten unikalny zakątek Polski. Zlokalizowane w historycznym budynku w samym sercu doliny, muzeum to w innowacyjny i niezwykle atrakcyjny sposób przybliża zwiedzającym skomplikowane procesy geologiczne, bogatą historię osadnictwa oraz niesamowitą różnorodność biologiczną, jaką kryje w sobie Ojcowski Park Narodowy. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych technologii multimedialnych, realistycznych dioram oraz cennych eksponatów, wizyta w tym miejscu to fascynująca podróż w czasie, pozwalająca w pełni zrozumieć i docenić otaczające piękno natury.

Historia i ewolucja wystawy w Ojcowie

Działalność edukacyjna od zawsze stanowiła jeden z głównych filarów misji Ojcowskiego Parku Narodowego. Pierwsza oficjalna siedziba ekspozycji przyrodniczej została otwarta w 1965 roku w zabytkowej willi "Jadwiga", w której do dziś mieszczą się biura dyrekcji Parku. Wraz z rosnącym zainteresowaniem i potrzebą stworzenia bardziej rozbudowanej wystawy, w 1972 roku ekspozycję przeniesiono do nowego, niezwykle klimatycznego miejsca – dawnego budynku pouzdrowiskowego z 1860 roku, znanego jako "Hotel pod Łokietkiem".

Ówczesna wystawa stała, która służyła turystom przez niemal trzy dekady, była dziełem uznanych twórców. Została zaprojektowana i precyzyjnie urządzona przez Jerzego Bratańca oraz Jerzego Wysockiego, a całą koncepcję merytoryczną opracował i nadzorował profesor Jerzy Świecimski. Ekspozycja ta z powodzeniem prezentowała i objaśniała kluczowe zagadnienia związane z lokalną geologią, fascynującą prehistorią oraz unikalną fauną i florą, na które turyści mogli natknąć się podczas wędrówek szlakami Parku.

Narodziny nowej koncepcji i zdobywanie funduszy

W 2001 roku, mając na uwadze rozwój nowoczesnych technik wystawienniczych oraz konieczność odświeżenia starzejącej się ekspozycji, dyrekcja podjęła strategiczną decyzję o diametralnej zmianie dotychczasowej wystawy. Proces ten rozpoczął się od stworzenia solidnych podstaw naukowych. Jako pierwszy krok, magister inżynier architekt Jan Janczykowski opracował szczegółowe studium historyczno-konserwatorskie dla budynku "Dawny Hotel pod Łokietkiem". Dokument ten zawierał kompleksowy opis stanu technicznego, wnikliwą analizę oraz restrykcyjne wytyczne konserwatorskie, które musiały zostać uwzględnione w przyszłych planach.

Kolejnym, kluczowym etapem było ogłoszenie zamkniętego konkursu architektoniczno-plastycznego we wrześniu 2001 roku. Celem było wyłonienie najlepszej koncepcji programowej dla nowej stałej ekspozycji przyrodniczo-kulturowej. Prestiżowemu Sądowi Konkursowemu przewodniczył profesor Janusz Bogdanowski. Z siedmiu zaproszonych, doświadczonych zespołów wystawienniczych, swoje prace złożyło pięć. Zwyciężyła innowacyjna koncepcja opracowana przez zespół pod kierownictwem magistra sztuki Tadeusza Kowalskiego. Jury doceniło w niej pełną zawartość merytoryczną, żelazną logikę i konsekwencję scenariusza, a także doskonałe zintegrowanie proponowanej ekspozycji z historycznym otoczeniem budynku.

Realizacja tak ambitnego projektu wymagała ogromnych nakładów finansowych. Przełom nastąpił w 2005 roku, dzięki nieocenionej inicjatywie Fundacji Ekofundusz. Pozyskane na wstępie środki pozwoliły na opracowanie szczegółowych planów technicznych oraz dokładnego kosztorysu. To z kolei otworzyło drogę do owocnych negocjacji z Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie, który zgodził się na współfinansowanie tej potężnej inwestycji. Ostateczny plan techniczny i plastyczny, bazujący na zwycięskiej koncepcji, został starannie dopracowany w latach 2003-2007 przez Tadeusza Kowalskiego oraz doktora inżyniera Bogdana Wiśniowskiego.

Gruntowny remont i prace w otoczeniu "Hotelu pod Łokietkiem"

Prace budowlane ruszyły pełną parą w czerwcu 2008 roku. W pierwszej kolejności skupiono się na zabezpieczeniu cennego, zabytkowego budynku przed kaprysami natury – falami powodziowymi rzeki Prądnik oraz podnoszącym się poziomem wód gruntowych. W tym celu wykonano szereg poważnych prac hydrotechnicznych: podwyższono lewy brzeg potoku oraz zastąpiono starą kładkę nową, bezpieczną, łukowatą konstrukcją stalową.

Teren wokół muzeum zyskał nowe, reprezentacyjne oblicze. Wytyczono i utwardzono nowe alejki spacerowe, stworzono atrakcyjny skalniak eksponujący specyficzną roślinność kserotermiczną oraz uzupełniono nasadzenia, tworząc miniaturowe arboretum. Ciekawym elementem rewitalizacji była przebudowa dawnego, betonowego basenu na naturalnie wyglądający zbiornik wodny, w którym obecnie prezentowana jest lokalna flora i fauna wodna.

Równolegle trwał skomplikowany remont wewnątrz samego budynku. Aby sprostać wymogom nowej wystawy i zapewnić bezpieczeństwo zbiorom, wykonano nowoczesne izolacje przeciwwilgociowe fundamentów, wzmocniono nośność ścian i stropów, a także całkowicie wymieniono więźbę dachową i pokrycie dachu. Stare, zniszczone schody zastąpiono nowymi, drewnianymi konstrukcjami, a nieużywane dotąd poddasze zaadaptowano na funkcjonalne pomieszczenia użytkowe. Nadzór nad tymi wymagającymi pracami budowlanymi sprawował magister inżynier Andrzej Weber.

Tworzenie ekspozycji i uroczyste otwarcie

Podczas gdy ekipy budowlane pracowały w pocie czoła, zespół twórców pod wodzą Tadeusza Kowalskiego intensywnie przygotowywał samą treść wystawy. Prace te obejmowały pisanie porywających scenariuszy dla poszczególnych sal, tworzenie tekstów komentarzy dla lektora, a także skomplikowany proces gromadzenia i zakupu unikalnych materiałów niezbędnych do budowy imponujących dioram. Wykonano również setki specjalistycznych fotografii oraz nakręcono filmy w innowacyjnej wówczas technologii stereoskopowej 3D.

Na początku 2009 roku rozpoczęto najbardziej spektakularny etap – budowę wielkich, realistycznych dioram. Wśród nich znalazła się wierna rekonstrukcja wnętrza jaskini krasowej oraz trzy odrębne makiety prezentujące różnorodne środowiska przyrodnicze charakterystyczne dla Parku. Przełom lat 2009/2010 upłynął pod znakiem programowania zaawansowanego systemu sterującego oświetleniem, dźwiękiem i multimediami całej ekspozycji. Zwieńczeniem tych wieloletnich wysiłków było uroczyste otwarcie wystawy, które miało miejsce 21 stycznia 2010 roku. Dla szerokiej publiczności drzwi muzeum zostały oficjalnie otwarte nieco później – 17 kwietnia 2010 roku.

Wirtualna podróż: geologia, filmy 3D i jaskinie

Zwiedzanie Ekspozycji Przyrodniczej rozpoczyna się od mocnego akcentu w nowoczesnej sali projekcyjnej. Odwiedzający mają tu niepowtarzalną okazję obejrzeć dwa fascynujące filmy zrealizowane w technologii 3D. Pierwszy z nich zabiera widzów w podróż w czasie, ukazując spektakularny proces tworzenia się Doliny Prądnika od okresu górnej jury aż po czasy nam współczesne. Drugi film to z kolei wirtualny spacer prezentujący największe atrakcje i uroki Ojcowskiego Parku Narodowego. Po seansie zwiedzający przechodzą do głównych sal wystawowych, gdzie przez cały czas trwania wycieczki towarzyszy im głos wirtualnego lektora. To on objaśnia eksponaty i kieruje ruchem, a dla gości z zagranicy przygotowano specjalne audioprzewodniki z nagraniami w języku angielskim, niemieckim, hiszpańskim oraz rosyjskim.

Pierwsza główna sala to prawdziwa gratka dla miłośników geologii i paleontologii. Jej centralny punkt stanowi imponujący słup, na którym wyraźnie ukazano przekrój geologiczny podłoża w rejonie miejscowości Ojców. Otaczające go gabloty kryją w sobie bogatą kolekcję eksponatów z obszaru Parku. Można tu z bliska przyjrzeć się charakterystycznym skałom, takim jak twarde wapienie skaliste, wapienie uławicone, margle, gliny, buły krzemienne czy nawiane przez wiatr lessy. Największe emocje budzą jednak autentyczne skamieniałości – odciski i odlewy zwierząt jurajskich. Wśród nich znajdują się szczątki dawnych gąbek, ramienionogów, kolczastych jeżowców, spiralnych amonitów, strzałkowatych belemnitów, a także ślimaków, małży i mszywiołów. Ostatnia gablota w tej sekcji prezentuje fragmenty zachwycających utworów naciekowych zebranych z okolicznych jaskiń oraz tak zwaną brekcję kostną.

Kolejnym, niezwykle ekscytującym punktem programu jest przejście do zrekonstruowanego wnętrza jaskini krasowej. W specjalnie zaaranżowanym pomieszczeniu na piętrze panuje chłód (temperatura powietrza jest tu celowo obniżona) i półmrok. Dźwięki kapiącej wody i pisków nietoperzy potęgują wrażenie przebywania głęboko pod ziemią. W tej niezwykłej scenerii wirtualny lektor przybliża skomplikowane procesy tworzenia się jaskiń oraz powstawania ich delikatnej szaty naciekowej. Część ekspozycji poświęcona jest również fascynującej historii pierwotnych ludzi, którzy w epoce lodowcowej znajdowali tu bezpieczne schronienie. Można tu zobaczyć zaaranżowany wykop archeologiczny z precyzyjnie zaznaczonymi warstwami kulturowymi. Dodatkową, humorystyczną atrakcją, która często zaskakuje turystów, jest mechanizm symulujący kapanię wody – przy odrobinie szczęścia zwiedzający może poczuć chłodną kroplę na własnej głowie.

Makieta Parku i pamiątki historyczne

Po wyjściu z mrocznej jaskini, goście wkraczają do jasnej, przestronnej sali, w której centralne miejsce zajmuje gigantyczna makieta Ojcowskiego Parku Narodowego oraz terenów z nim sąsiadujących, wykonana w szczegółowej skali 1:2000. Do jej stworzenia wykorzystano precyzyjne zdjęcia satelitarne i nowoczesny, cyfrowy model terenu, dzięki czemu wiernie oddaje ona niezwykle skomplikowaną rzeźbę krasową oraz aktualne formy użytkowania gruntów. Głowica świetlna zamontowana nad makietą synchronizuje się z narracją lektora, wskazując omawiane w danej chwili obiekty i obszary.

Gabloty okalające makietę kryją w sobie prawdziwe archeologiczne i paleontologiczne skarby. Podziwiać w nich można między innymi autentyczne szczątki potężnego mamuta oraz groźnego niedźwiedzia jaskiniowego. Obszerna część ekspozycji poświęcona jest zabytkom związanym z najstarszą, liczącą ponad 120 tysięcy lat obecnością człowieka na tych ziemiach. Wystawiono tu paleolityczne krzemienne noże i ostre zgrzebła, proste narzędzia wykonane z kości i twardego poroża, a także młodsze chronologicznie, neolityczne naczynia ceramiczne, tajemnicze figurki kobiece i pierwsze przedmioty wytworzone z metalu. Osobną, bardzo interesującą grupę stanowią artefakty pozyskane podczas wieloletnich prac wykopaliskowych prowadzonych w ruinach średniowiecznej warowni w Ojcowie. Znajdują się wśród nich ciężkie, żelazne ostrogi rycerskie, ozdobne sprzączki oraz przepiękne fragmenty renesansowych kafli piecowych.

W tej części muzeum znalazło się również miejsce na oddanie hołdu jednemu z największych polskich przyrodników. W specjalnej gablocie wyeksponowano pamiątki osobiste po Profesorze Władysławie Szaferze – wybitnym naukowcu, który był jednym z głównych inicjatorów i gorących orędowników utworzenia Ojcowskiego Parku Narodowego. Oprócz osobistego mikroskopu, znajdują się tu prestiżowe odznaczenia państwowe i dyplomy honorowe przekazane przez jego rodzinę do zbiorów Parku.

Dioramy i bogactwo ojcowskiej przyrody

Finałowym i z pewnością najbardziej spektakularnym punktem zwiedzania jest potężna sala z dioramami, która w całości poświęcona jest prezentacji unikalnego środowiska naturalnego. Zanim jednak goście zanurzą się w ten wirtualny świat, mogą skorzystać ze specjalnych stanowisk 3D umieszczonych na antresoli. Umożliwiają one obejrzenie niemal 400 niezwykle szczegółowych, stereoskopowych fotografii dokumentujących tutejsze gatunki grzybów, roślin naczyniowych, okazałych drzew, krzewów oraz owadów i innych bezkręgowców. Następnie trasa prowadzi w niecodzienne miejsce – zwiedzający symbolicznie wkraczają w sam środek rozłożystej korony potężnego buka. W tej niecodziennej perspektywie ukryto mistrzowsko spreparowane modele najpopularniejszych gatunków ptaków, jakie na co dzień gniazdują w tutejszych buczynach.

Zwieńczeniem wycieczki jest główna, ogromna diorama. W sposób absolutnie mistrzowski i niezwykle realistyczny ukazuje ona trzy odrębne, lecz sąsiadujące ze sobą środowiska, które są najbardziej charakterystyczne dla całego Parku: cienistą buczynę karpacką, nasłonecznione zbiorowiska naskalne porastające wapienne ostańce oraz wilgotną łąkę rozciągającą się na dnie doliny, tuż nad brzegiem bystro płynącego potoku.

Cała scena została tak zaaranżowana, by ukazać pełnię życia i bujną wegetację wczesnego lata. Wśród misternie odtworzonej roślinności bystre oko obserwatora może dostrzec dziesiątki przedstawicieli tutejszej fauny. Na dioramie umieszczono łącznie modele 3 gatunków lokalnych płazów, 2 rzadkich gatunków gadów, aż 49 różnorodnych gatunków ptaków oraz 14 reprezentatywnych gatunków ssaków. Całości dopełniają setki drobniejszych organizmów: kolorowe chrząszcze, piękne motyle i rzadkie ślimaki. Zwiedzanie tej wyjątkowej ekspozycji kończy się w sposób niezwykle poetycki – wraz ze zmianą oświetlenia w dioramie zapada wirtualny zmierzch, a po nim nastaje głucha, leśna noc.