Zamek Ojców

Zamek Ojców, znany również powszechnie jako Zamek w Ojcowie czy Zamek kazimierzowski, to malownicze, zabytkowe ruiny średniowiecznej warowni, które stanowią jeden z najważniejszych punktów turystycznych we wsi Ojców. Obiekt ten położony jest w północnej części województwa małopolskiego i został wybudowany jako integralny element słynnego, obronnego systemu Orlich Gniazd. Jego pozostałości dumnie wznoszą się na stromym wzniesieniu zwanym Górą Zamkową, znajdującym się na terenie obszaru chronionego, jakim jest Ojcowski Park Narodowy, leżącego w sercu pięknej krainy geograficznej – Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Najstarsze dzieje i prehistoria wzgórza

Zanim jeszcze wzniesiono tu murowaną twierdzę, Góra Zamkowa przyciągała osadników ze względu na swoje wybitne walory obronne. Historia osadnictwa w tym miejscu sięga okresu o wiele starszego niż samo powstanie warowni królewskiej. Pierwsze, najstarsze ślady penetracji tego obszaru przez człowieka pochodzą jeszcze z epoki kamienia (neolitu), co potwierdza niewielka ilość odnalezionych tu, charakterystycznych zabytków krzemiennych.

Znacznie więcej informacji dostarczyły jednak współczesne badania archeologiczne. Wykazały one bezsprzecznie, że we wczesnej epoce żelaza na wzgórzu istniała rozległa, zorganizowana osada. Miejsce to było wówczas intensywnie zamieszkiwane przez ludność zaliczaną do kultury łużyckiej. Niestety, jak wskazują wyraźne ślady spalenia oraz znaleziska w postaci brązowych i kościanych grocików strzał do łuków, kres funkcjonowaniu tej wczesnej osady przyniósł gwałtowny najazd. Historycy przypuszczają, że było to dzieło koczowniczych plemion Scytów, a te dramatyczne wydarzenia rozegrały się najpewniej w okresie pomiędzy końcem VII a połową VI wieku p.n.e.

Budowa warowni przez Kazimierza Wielkiego

Prawdziwa historia murowanego zamku rozpoczyna się w II połowie XIV wieku i jest nierozerwalnie związana z szeroko zakrojoną działalnością fortyfikacyjną najwybitniejszego polskiego monarchy z dynastii Piastów – króla Kazimierza Wielkiego. Analiza źródeł historycznych oraz prace archeologiczne pozwalają odnieść moment wzniesienia budowli do przedziału czasowego pomiędzy 1354 a 1370 rokiem. Co ciekawe, prowadzone badania wykopaliskowe jak dotąd nie potwierdzają krążącej od lat, romantycznej legendy, wedle której nowa, murowana twierdza miała powstać bezpośrednio na ruinach znacznie wcześniejszego, drewniano-ziemnego grodu.

Główną rolą nowo wybudowanej warowni było strategiczne zabezpieczenie ówczesnej stolicy, jaką był Kraków, przed ewentualnym atakiem ze strony Luksemburczyków. Ponadto zamek miał stanowić potężną ochronę dla licznych kupców podążających ważnym szlakiem handlowym, który prowadził z Małopolski na zamożny Śląsk. Służył on także jako centralny ośrodek administracyjny dla rozległych królewskich dóbr ziemskich, które skupiono w tak zwanym starostwie ojcowskim.

Zgodnie z ugruntowaną od stuleci tradycją, pierwotna nazwa warowni brzmiała Ociec u Skały (lub po prostu Ociec). Miała ona zostać nadana osobiście przez króla Kazimierza Wielkiego na pamiątkę długiej i bolesnej tułaczki oraz walki o tron krakowski jego ojca – Władysława Łokietka, który w trudnych czasach znajdował bezpieczne schronienie w pobliskich jaskiniach. Ta historyczna nazwa, podawana przez różne kroniki w formach takich jak Oczecz, Ocziec czy Oszyec, ewoluowała na przestrzeni wieków i przetrwała do dziś w nieco zmienionej postaci jako Ojców.

Zamek od XIV do XVI wieku

W świetle zachowanych dokumentów, zamek został po raz pierwszy oficjalnie wzmiankowany w 1370 roku. W jednym z pism wymieniono wówczas pierwszego znanego burgrabiego tej warowni, wywodzącego się z rodu Syrokomla – Zaklikę z Grębynic (zapisanego jako Zaclica burgrauio de Oczecz). Zamek Oczecz pojawia się również w anonimowym, średniowiecznym tekście zatytułowanym Quomodo regebat regnum et populum, w którym umieszczono go w zaszczytnym wykazie najważniejszych fundacji Kazimierza Wielkiego. Nieco później, w 1397 roku, pojawia się wzmianka o funkcjonującym tu kapelanie, co dowodzi istnienia kaplicy zamkowej.

Z tego najstarszego, niezwykle wspaniałego okresu gotyckiego, do naszych czasów zachowały się jedynie nieliczne, choć istotne elementy: dolna część potężnej wieży ośmiobocznej (która od wewnątrz ma kształt okrągły), imponujący ostrołukowy przejazd w bramie zamkowej (część dolna), dawna studnia wykuta w skale oraz ukryte pod nowszymi nawarstwieniami fragmenty pierwotnych murów obronnych. Znaleziona gotycka kamieniarka udowadnia, że w tamtym czasie obiekt należał do najwybitniejszych dzieł architektonicznych Małopolski.

Schyłek XIV wieku to czas przemian własnościowych. Zamek wraz z przyległymi dobrami został oderwany od starostwa krakowskiego i trafił w ręce prywatne jako dzierżawa (tenuta). Przed 1385 rokiem, za panowania Władysława Jagiełły, za sumę 500 grzywien przejął go Jan de Kozcow. Mimo zagwarantowanego prawa wykupu przez króla, stan ten utrzymał się aż do upadków Rzeczypospolitej. W kolejnych latach starostwo dzierżawili tak znamienici możni jak Piotr Szafraniec z rezydencji takiej jak Zamek Pieskowa Skała (1404–1406), Jan Mężyk z Dąbrowy (1406–1437), przedstawiciele rodu Bonerów czy Andrzej Tęczyński. Niewielkim odstępstwem od reguły dzierżawy były lata 1536-1556, gdy zamkiem zarządzała potężna królowa Bona Sforza. Niestety, po jej wyjeździe do Włoch, w czasach, gdy obiektem zarządzał ród Myszkowskich (koniec XVI w.), zamek uległ znacznemu zaniedbaniu.

Złoty wiek XVII i powolny upadek w XVIII wieku

Wiek XVII bywa określany mianem "złotego czasu" dla zamku ojcowskiego. W 1619 roku zrujnowaną budowlę kupił Mikołaj Koryciński herbu Topór. Mimo że przeprowadzona tuż potem (w 1620 r.) lustracja ukazała opłakany stan twierdzy, nowy właściciel szybko podjął się gruntownej odbudowy. W południowej części wzgórza wzniesiono nowy, okazały budynek mieszkalny na ruinach starego gotyckiego, a obiekt zyskał charakter prawdziwej, reprezentacyjnej rezydencji starościńskiej. Dzieło to kontynuował jego syn, Mikołaj Ferdynand Koryciński, a następnie od 1651 roku potężny kanclerz wielki koronny, Stefan Koryciński.

Podczas tragicznego w skutkach potopu szwedzkiego, w 1655 roku zamek bez większych oporów przeszedł w ręce najeźdźców. Szwedzi najprawdopodobniej zamienili go w bezpieczny magazyn żywności i broni. Szczęśliwie budowla nie uległa wojennym zniszczeniom, co z ulgą potwierdziła kolejna lustracja z 1660 roku, podająca zarazem najstarszy, szczegółowy opis całego wzgórza z istniejącym jeszcze mostem zwodzonym.

Późniejsze dekady to częste zmiany właścicieli (Warszyccy, Morscy, Łubieńscy). Od 1756 roku dobrami zarządzał ród Załuskich. Ostatnim istotnym epizodem w dziejach funkcjonującego jeszcze zamku była wizyta ostatniego władcy Polski. W 1787 roku starosta Teofil Wojciech Załuski z wielkimi honorami podejmował obiadem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, a monarcha uczestniczył w chrzcie córki starosty w zamkowej kaplicy.

Zamek od XIX do XX wieku – czas zniszczeń i ruin

Po rozbiorach Polski nastąpił proces niezwykle gwałtownej dewastacji. Już w 1802 roku zamek został ostatecznie opuszczony przez Teofila Załuskiego, który wywiózł z niego wszystkie cenne ruchomości. Kilkanaście lat później komnaty groziły już zawaleniem. Największy cios dawnej świetności zadał w 1829 roku Konstanty Wolicki. Ten nabywca majątku, kierując się argumentem bezpieczeństwa (mury groziły zawaleniem), rozebrał większość historycznych zabudowań. Z całego kompleksu pozostała zaledwie ośmioboczna wieża główna, wieża bramna i niewielkie fragmenty murów obwodowych.

Przez resztę XIX wieku podejmowano kilkukrotnie próby zabezpieczenia lub nawet neogotyckiej odbudowy rezydencji (m.in. niezrealizowane plany Franciszka Marii Lanciego dla rodziny Prędowskich). Jednakże, w 1859 roku kolejny z właścicieli, A. Przeździecki, użył kamienia z rozbieranych murów zamkowych do wzniesienia pobliskich hoteli i restauracji. Pod koniec wieku Ludwik Krasiński planował stworzyć tu muzeum, jednak ostatecznie prace ograniczyły się jedynie do zasypania fosy, likwidacji dawnego mostu, odnowienia bramy wjazdowej oraz drastycznego obniżenia słabnącej wieży głównej o około 6 metrów. Wieża ta uległa zresztą kolejnym uszkodzeniom podczas ostrzału w czasie I wojny światowej (1914 r.). Pewne prace konserwatorskie, ratujące obiekt przed całkowitą zagładą, przeprowadziła w okresie międzywojennym księżna Maria Ludwika Krasińska (m.in. naprawiono zwieńczenie baszty w 1935 r.).

Współczesna rewaloryzacja

Obecnie te malownicze ruiny, z których roztacza się przepiękna panorama na całą krainę, jaką jest Dolina Prądnika, są własnością państwową zarządzaną przez Ojcowski Park Narodowy. Przez dekady prowadzono tu jedynie doraźne prace zabezpieczające. Prawdziwy przełom nastąpił niedawno. W latach 2016–2019 wykonano gruntowny i niezwykle potrzebny remont rewaloryzacyjny, finansowany między innymi ze środków Unii Europejskiej.

Włodarze Parku świadomie odeszli od modnej w okolicy tendencji do całkowitej, historycznej rekonstrukcji zamków. Skupiono się na ocaleniu oryginalnej, autentycznej substancji zabytkowej. Wykonano nową elewację wieży bramnej oraz wymieniono jej gontowy dach. Największym osiągnięciem był jednak kompleksowy remont wysokiej baszty obronnej (stołpu), która przed 2019 rokiem nigdy nie była udostępniana zwiedzającym. Odtworzono w niej dawne drewniane schody i podłogi na dwóch kondygnacjach, wstawiono okna oraz zainstalowano nowoczesną, multimedialną ekspozycję historyczną. Na zewnątrz zamontowano bezpieczne, stalowe schody oraz nowoczesny, stalowy pomost widokowy zawieszony nad dawną częścią mieszkalną.

Po zakończeniu tych prac zamek zyskał nowe życie i jest udostępniany turystom do zwiedzania indywidualnego, będąc punktem obowiązkowym każdej wycieczki w te strony.