Jaskinia Łokietka

Jaskinia Łokietka, funkcjonująca również w powszechnej świadomości pod nazwą Grota Łokietka (a dawniej określana między innymi jako Grota Królewska lub Spelunca Regia), to jedna z najsłynniejszych i najchętniej odwiedzanych jaskiń krasowych w Polsce. Ta niezwykła, mająca rozwinięcie poziome forma geologiczna usytuowana jest w malowniczej okolicy, jaką jest Dolina Sąspowska. Dokładniej rzecz biorąc, jej otwór wejściowy znajduje się na północno-zachodnim zboczu Chełmowej Góry. Cały ten cenny przyrodniczo i historycznie obszar leży w ścisłych granicach instytucji, którą jest Ojcowski Park Narodowy. Dzięki doskonałemu przystosowaniu infrastruktury, obiekt ten jest w pełni udostępniony dla masowego ruchu turystycznego, stanowiąc żelazny punkt każdej wycieczki na Jurę Krakowsko-Częstochowską.

Legenda o królu i zbawczym pająku

Z tym miejscem nierozerwalnie wiąże się jedna z najpiękniejszych i najbardziej znanych polskich legend historycznych. Opowiada ona o losach księcia (a późniejszego króla) Władysława Łokietka, który walcząc o zjednoczenie ziem polskich na przełomie XIII i XIV wieku, znalazł się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Uciekając przed przeważającymi wojskami ówczesnego króla czeskiego, Wacława II, Władysław zmuszony był opuścić stołeczne miasto, którym był Kraków, i szukać schronienia w okolicznych, dzikich lasach i skałach.

Według przekazów, uciekinier ukrył się we wnętrzu właśnie tej jaskini, gdzie miał przebywać przez około 6 tygodni. Królewskie życie uratował mu jednak nie oręż, lecz... pająk. Utkał on ogromną pajęczynę, która szczelnie zasłoniła otwór wejściowy do groty. Gdy nad ranem ścigający księcia Czesi dotarli w to miejsce, zobaczyli pajęczynę pokrytą nienaruszoną warstwą kropel rannej rosy. Błędnie wywnioskowali, że nikt nie mógł wejść do środka bez zniszczenia tak delikatnej sieci, po czym odeszli, wprowadzając pościg w błąd. Pamiątką po tym cudownym ocaleniu są do dziś stosowane nazwy samej jaskini, jak i jej poszczególnych komór. Symbolem legendy jest również charakterystyczna brama zamykająca wejście, której kute pręty powtarzają właśnie motyw pajęczej sieci.

Topografia i układ podziemnych korytarzy

Do wnętrza jaskini prowadzi specyficzna, wąska szczelina skalna, mierząca około 20 metrów długości. Badacze udowodnili, że ten wstępny odcinek jest w rzeczywistości pozostałością dawnego korytarza, którego strop uległ zawaleniu (przypuszczalnie miało to miejsce jeszcze przed nadejściem epoki lodowcowej). Właściwe wejście pod ziemię rozpoczyna się tam, gdzie korytarz obniża się i skręca w kierunku południowo-zachodnim.

Spacerując pod ziemią, początkowo wchodzimy w tak zwany Korytarz Główny. W jego skalistym stropie można zaobserwować fascynujące zjawiska geologiczne – kotły wirowe. Powstały one w zamierzchłych czasach, kiedy to cały przekrój jaskini był całkowicie wypełniony rwącą wodą. Korytarz ten doprowadza zwiedzających do imponującej Sali Rycerskiej. Posiada ona wymiary około 25 × 10 metrów. Z tego obszernego pomieszczenia droga rozwidla się i wychodzą z niego dwa kolejne ciągi komunikacyjne:

• Sypialnia: To zdecydowanie największa sala w całym systemie (jej wymiary to imponujące 20 × 30 metrów). Dno wyścielone jest tu drobnym rumoszem skalnym oraz potężnymi blokami wapienia, które na przestrzeni tysiącleci oberwały się od ścian i stropu. Prowadzą do niej wybetonowane schody w dół, które w 1974 roku sztucznie przebito w litej skale dzięki ciężkiej pracy górników (Antoni Jaźwiński, Antoni Kaziród i Stefan Czerniak) sprowadzonych ze słynnych Zakładów Górniczo-Hutniczych "Bolesław", zlokalizowanych w mieście Bukowno koło sąsiedniego miasta Olkusz. Według legendy to właśnie tutaj król Łokietek odpoczywał na tak zwanym kamiennym łożu.
• Kuchnia: Z Sali Rycerskiej w górę prowadzi ciasne przejście do mniejszej komory zwanej Kuchnią. Jest to najstarsza, płytko położona część jaskini, o czym świadczą przedostające się do wnętrza przez spękania skalne korzenie rosnących na powierzchni drzew. To właśnie w tym miejscu, w niewielkiej wnęce służącej jako "kominek", król miał rzekomo przygotowywać sobie posiłki dostarczane potajemnie przez okolicznych włościan otwartym ku górze korytarzem. Ściany Kuchni oraz prowadzącego do niej przesmyku noszą wyraźne ślady modelowania przez prehistoryczny potok.

Łączna długość wszystkich korytarzy i komór w Jaskini Łokietka wynosi około 270 metrów (choć niektóre źródła, doliczając zakamarki, mówią o 320 metrach), przy niewielkiej deniwelacji wynoszącej -7 metrów. We wnętrzu panuje specyficzny, chłodny mikroklimat – temperatura utrzymuje się tu przez cały rok na niemal niezmiennym poziomie około 7–8 °C. Zjawiskiem niezwykle malowniczym są powstające w okresie zimowym tuż przy wejściu lodowe stalagmity, zwane potocznie "chłopkami", które przybierają nierzadko zachwycające formy.

Historia poznania, zwiedzania i archeologia

Obiekt ten, zlokalizowany na imponującej wysokości około 125 metrów nad obecnym dnem doliny, jest doskonale znany miejscowej ludności od setek lat. Tak wysokie położenie w stosunku do dna, jakim charakteryzuje się Dolina Prądnika i Dolina Sąspowska, stanowi dla geologów jasny dowód na to, że grota została wyżłobiona przez podziemne nurty rzeczne znacznie wcześniej niż jaskinie położone niżej. Zjawiska te zachodziły w epoce, gdy dno obu dolin znajdowało się na poziomie dzisiejszego wejścia do Jaskini Łokietka.

Pierwsze pisemne wzmianki o grocie pochodzą już z końca XVII wieku, kiedy to nosiła ona wspomnianą wcześniej dumną nazwę Spelunca Regia. Od końca XVIII wieku zaczęła zyskiwać na popularności i szybko stała się nie lada atrakcją turystyczną. W czasach zaborów, w trakcie modnych wizyt w uzdrowiskowej wówczas miejscowości, jaką był Ojców, zamożni goście chętnie eksplorowali tę grotę w pakiecie z niedaleką jaskinią, znaną dziś jako Jaskinia Ciemna. Historyczna wartość tego miejsca została oficjalnie doceniona w 1927 roku, kiedy to grota została formalnie uznana za chroniony zabytek.

Jaskinia odegrała również ważną rolę społeczną. W trudnych latach I wojny światowej jej obszerne i bezpieczne komory służyły za tymczasowe schronienie dla wystraszonej ludności cywilnej, uciekającej przed frontem głównie z pobliskiej wsi Czajowice.

Oczywiście miejsce to nie uszło uwadze naukowców. Namulisko jaskiniowe było fragmentarycznie rozkopywane w XIX wieku przez badaczy takich jak J. Zawisza (w 1871 r.) oraz S. J. Czarnowski (w latach 1886 i 1899). W trakcie prac, prowadzonych głównie w Sypialni, natrafiono na liczne nagromadzenie kości prehistorycznego niedźwiedzia jaskiniowego. Choć przypuszcza się, że grota ta nie stanowiła wygodnej i stałej siedziby dla ludzi w ubiegłych epokach, to odkryto tu bezsprzeczne ślady ich bytności, do których należą między innymi krzemienne narzędzia określane jako ostrza jerzmanowickie. Znaczna część historycznych osadów spoczywających na dnie jaskini pozostaje jednak nienaruszona, czekając na przyszłych odkrywców.

Dostosowanie do masowego ruchu turystycznego

Z punktu widzenia atrakcyjności geologicznej trzeba przyznać, że szata naciekowa Jaskini Łokietka jest stosunkowo uboga. W łatwo dostępnych miejscach została niestety zniszczona przez pokolenia turystów odrywających pamiątkowe kawałki skał oraz uległa zabrudzeniu i zakopceniu od dymu ze smolnych pochodni, z którymi dawniej zwiedzano to miejsce. Dziś nienaruszone, nieduże stalaktyty rurkowe (tzw. makarony) zachowały się głównie na wysokich stropach Sypialni i Sali Rycerskiej. Ściany pokryte są gładkimi polewami, a ich przewieszone odcinki w niektórych miejscach zdobią żebra naciekowe lub bardzo cienkie, faliste draperie. Najciekawszą formacją naciekową jest jednak sporych rozmiarów słup, nazywany ze względu na swój kształt "Orłem", który pięknie wykształcił się na północnej ścianie ostatniej z sal. Po jego lewej stronie, w ukrytej wnęce tuż pod stropem, zachowały się również niewielkie stalagmity.

Aby umożliwić bezpieczne i komfortowe zwiedzanie tak dużej liczbie osób, obiekt został na przestrzeni lat gruntownie zmodernizowany i przystosowany do obsługi turystyki masowej. Wprowadzono znaczne ułatwienia komunikacyjne w postaci solidnych, drewnianych schodów i poręczy zabezpieczających urwiska. Najważniejszą zmianą było jednak zainstalowanie profesjonalnego oświetlenia elektrycznego (system ten funkcjonuje nieprzerwanie od 1987 roku). Dzięki tym udogodnieniom, bezpieczeństwu i fascynującej legendzie, jaskinia ta bije dziś rekordy popularności w regionie, a rocznie w jej progi wkracza grubo ponad 90 tysięcy zachwyconych turystów z całego kraju.